Dertig jaar heb ik als een gezond visje in dat materialistische watertje gezwommen, terwijl ik daarnaast boeken schreef. Vlijtig baasje, inderdaad. Boeken? Misdaadromans, meneer, mevrouw. Uitgegeven bij Houtekiet, met een verkoop van gemiddeld zo’n vijfduizend exemplaren per jaar. Dat lijkt misschien niet veel, maar ik kan u verzekeren dat heel wat titels die oplage niet halen. Ik ben ijdel, ik volg de bewegingen in de boek.be top 100 en de diverse andere verkoophitparades op de voet. U moet weten, het gros van mijn collega-schrijvers haalt de lijst niet. Ergo: zij verkopen minder dan ik. Daaronder ook grote namen, u zou versteld staan. Het zij zo. Mensen willen meer van hetzelfde. Aspe, Lanoye, Verhulst... En kookboeken, kilo’s kookboeken worden er uit de rekken gesleurd. Edoch: de koper heeft gelijk. Altijd. Daar kan je je maar beter bij neerleggen – anders word je gek.

Het zou natuurlijk de verkoop stimuleren als de Vlaamse pers ons een duwtje in de rug gaf maar op ons genre wordt neergekeken. Wij zijn de schlagerzangers van de letteren. Als een recensent ons niet kan doodzwijgen, gooit hij met rotte tomaten. Waarom? Stel je aan de ene kant een boek voor waarin het geslacht van een man wordt weggesneden en een moordenaar stukken uit de bil van zijn slachtoffer consumeert. En aan de andere kant een roman die over de grenzen van het goed fatsoen gaat, over de spanningsboog tussen ongewenste intimiteiten en wat de moderne vrouw van de nieuwe man verwacht. U zou het toch weten, nietwaar? Laat het eerste boek nu de korte inhoud zijn van het (onder andere) met de Libris Literatuurprijs (50.000 euro) bekroonde De maagd Marino van Yves Petry. En het tweede de samenvatting van Laatste Halte: Lippensville. Verscheen in het voorjaar, en werd door mij geschreven… Eer ik neergesabeld wordt, beste Yves (ik mag u toch met de voornaam aanspreken?). Wil ik beklemtonen dat ik met deze vergelijking niets anders wil bewijzen dan dat de opdeling in genres niet enkel ridicuul, maar ook simpelweg onmogelijk is.

Over de meewarigheid waarop de Vlaamse thrillerauteur door recensenten en collega-schrijvers wordt bekeken, wil ik vandaag niet doorbomen – al ligt die kleinering als een met slagroom versierde chocoladepudding op mijn literaire lever.
Er staat namelijk iets op mijn tenen, en dat wil ik eraf.

Iemand die van de materialistische naar de artistieke sector verhuist, verwacht een zekere collegialiteit – het ging er in de bouwwereld behoorlijk hard aan toe, maar als je met pech te kampen had, kon je er donder op zeggen dat driekwart van je concurrenten aan de telefoon hing om te horen hoe ze konden helpen. Terwijl, in de Letteren, er net niet op tafel wordt gedanst als een uitgeverij in haar fonds moet snoeien. Op de boekenbeurs wordt je waarde als auteur afgemeten aan het aantal handtekeningen dat je zet. Ik ken een collega die onder de tafel met streepjes de stand bijhoudt, en al is zijn houding extreem: zij benadert eerder de regel, dan de uitzondering. Eerlijk? Een kunstenaar is egocentrisch, logischerwijs. Maar het egoïsme dat in de sector tentoon wordt gespreid, valt mij behoorlijk tegen. Het hokjesdenken, het ellebogenwerk om in de media te komen, het geslijm bij recensenten… : het getuigt allemaal van een dusdanige ieder-voor-zich-mentaliteit dat de hardnekkigste neoliberaal er zich voor zou schamen.
Hoe kan het anders, met een systeem dat rechtstreeks uit de vroegere communistische regimes lijkt te zijn overgeheveld? Laat ons eens de verloning van de Vlaamse auteur onder het vergrootglas nemen – want hoe je het ook draait, dames, heren, de poen, daar is het om te doen. Hij of zij krijgt – we ronden het even af – tien procent van de verkoopprijs exclusief btw. Als je dus een boek per jaar schrijft, moeten er daarvan zo’n vijftigduizend exemplaren over de toonbank gaan om een enigszins deftig loon te genereren. In Vlaanderen is dat onmogelijk, de uitzonderingen zijn er om de regel te bevestigen.
De Vlaamse auteur is dus verplicht om een amateur te blijven, om te schnabbelen of om het circuit van de lezingen af te schuimen. Geen van deze oplossingen is bevorderlijk voor het niveau van zijn werk.
Een andere oplossing bestaat erin om subsidies te schooien. Terwijl het niet meer dan logisch zou zijn om (eindelijk) het leenrecht in te voeren. Dat kan niet moeilijk zijn, in Nederland werkt het als een fluitje van een cent: ieder jaar krijg ik een mail waarin netjes staat hoeveel ik van het bibliotheekwezen als vergoeding voor het uitlenen van mijn boeken mag verwachten, en een week of wat later wordt dat geld effectief op mijn rekening gestort – met een bedankje, van hunnentwege. Beleefde jongens, die Nederlanders.
In Vlaanderen kan je dossier maar beter volledig zijn, je plannen politiek correct en je connectie met de leden van het bestuur behoorlijk, of je kan naar je centen fluiten. Nu begrijp ik ook wel dat de 65ste verjaardag van meneer Nolens gevierd moet worden - Leonard is waarschijnlijk onze grootste levende dichter – en dat het geld voor de receptie en de prijs der Nederlandse Letteren (40.000 euro) ergens vandaan moet komen. Maar ik vind het bijzonder frustrerend om in zowat elk boek dat ik opensla een verwijzing naar een of andere steunende instelling terug te vinden, terwijl de schrijver zelf (veel) beter af zou zijn indien hij of zij simpelweg krijgt waarop hij/zij recht heeft. Ik kan mij niet van de indruk ontdoen dat de meeste van mijn collega’s zich door het circuit hebben laten omarmen – en zich monddood hebben laten maken.
Ik geef een voorbeeldje, en daarna zwijgen we erover. Stel je voor, beste collega’s, dat het leenrecht bestond. We kunnen over de verdeelsleutel discuteren – het populaire genre kan misschien met een kleiner percentage genoegen nemen, de dichters en debutanten geven we een klets meer, maar… gedaan met het schijnheilige gedoe, gedaan met de schrijver(s) aan de bedelstaf: iedereen zijn eerlijk deel van de donut. U twijfelt? Een doordenkertje: indien in Nederland, na democratische verkiezingen, een nationalistische partij aan de macht kwam die het bestaande leenrecht door een van vriendjespolitiek, nepotisme en vooroordelen vergeven systeem verving, het schuim van woede zou de Tom Lanoyes van deze wereld op de lippen hebben staan. Terecht. Maar Tommeke, Tommeke, Tommeke, wat doe je nu? Waarom fulmineer je niet tegen het onrecht dat vandaag de grote meerderheid van jouw collega’s wordt aangedaan?
Heeft er nog nooit iemand aan gedacht dat de werking van hoe dan ook politiek geïnspireerde organisaties nimmer objectief kan zijn? En dat een subjectief systeem gekontkruip en gestroopsmeer aantrekt? Het is toch niet mogelijk dat men niet inziet dat het niet de schrijver, maar de instellingen zélf zijn, die van dit verdeel-en-heers-systeem beter worden? Ik weiger te geloven dat ik de eerste ben die van dergelijke gedachten wakker ligt. Is het vies om over de centen te spreken, misschien? Kan je nochtans beter wél doen, jongens, meisjes, want de integriteit van het werk staat of valt met de financiële onafhankelijkheid van de uitvoerder.

Een voorbeeldje, om het af te leren. Als tien exemplaren van Laatste Halte: Lippensville naar bibliotheken gaan, en als die tien boeken tien jaar beschikbaar blijven en twintig keer per jaar uitgeleend worden, bereik (en onderhoud) ik een publiek van tweeduizend mensen. Met het geld dat ik aan de verkoop van die tien boeken overhoudt, kan ik twee weken van die tien jaren één koffietje per dag drinken. Fair trade? Eerder behoorlijk foute boel, vind ik.

Het kan toch niet dat instellingen als (onder andere) het Vlaams Fonds voor de Letteren (blijven) beslissen wie wanneer en hoeveel geld krijgt? Waarschijnlijk houden de leden van het VFL meer aan hun zitpenningen over dan wat de doorsnee Vlaamse auteur aan zijn literaire inspanningen verdient. Rechtvaardigheid? Ik verwijt het Fonds niets an sich, behalve dat het bestáát en de plaats van het Leenrecht inneemt.
Ik meen te weten dat Dimitri Verhulst ambassadeur is van ‘Varkens in nood’. Zijn doel is om de praktijk om biggen te castreren ter voorkoming van berengeur te stoppen. Een nobel streven, voorwaar. Maar het zou de man sieren indien hij zich met zijn collega’s solidair opstelde en zich een voorvechter betoonde van een eerlijke verdeling van het overheidsgeld. Onnodige castratie bij varkens, het is me wat! Maar de doorsnee Vlaamse auteur, Dimitri, hebben ze OOK flink bij zijn kloten.
Met mijn excuses voor de taal, mevrouw, meneer. Maar u begrijpt…

Mijn naam? Jos Pierreux.
Deze column gaat niet over links en rechts. Maar over domheid en rechtvaardigheid.
 
Verder ben ik van mening dat Geertrui Wilders beter niet voor de naaktkalender ten voordele van Kom op tegen Kanker had geposeerd: volgens een radiospotje heeft een op de vier mannen van boven de veertig nu al last van erectiestoornissen.

Jos kookt over geschreven door Jos Pierreux in: Standaardcategorie

Naarmate Daniël me steeds meer feiten geeft, doorspekt met persoonlijke anekdotes over zijn vele reizen, stijgt zijn enthousiasme. Het liefst was hij naar de cockpit gelopen om gebruik te maken van de microfoon, zodat het hele vliegtuig kon meeluisteren. Wellicht had hij geen bijbels in zijn handbagage, of hij had ze zeker ter plekke uitgedeeld. Ik vraag hem waar de naam van de vereniging vandaan komt. Gideon blijkt een rechter te zijn, waarover sprake is in het oudtestamentische boek Rechters. Hij wordt beschreven als nederig en diepgelovig, als een man die steeds bereid was om de wil van God uit te voeren, zonder daar kritische vragen bij te stellen. De Gideons trachten dit voorbeeld na te volgen. Ze accepteren wat God hun opdraagt, los van de redenen die God daarvoor mag hebben, en onafhankelijk van de gevolgen van de daden die God hen laat uitvoeren. Tot nog toe heeft God hen blijkbaar vooral aangespoord om bijbels te verspreiden. Ik aarzel om Daniël de vraag te stellen die onwillekeurig in me opkomt, maar doe het toch: wat als God hem zou opdragen om een immorele daad te stellen, bijvoorbeeld om iemand te doden? Mijn vraag lijkt hem niet te verontrusten. “God zou me zoiets nooit vragen,” luidt zijn antwoord, “hij wil enkel dat we het goede doen.” In het besef dat ik wellicht niet nog een keer bijna acht uur in het gezelschap van een Gideon zal doorbrengen, dring ik aan. Maar stel dat hij dat toch zou doen, wat dan? “Mocht ik er zeker van zijn dat God dat echt wil,” antwoordt hij, “dan zou ik dat inderdaad doen.” Hij denkt wat na over zijn eigen woorden en voegt er dan aan toen: “Maar God zal me dat nooit vragen.” Ik kan me niet goed voorstellen dat een man als Daniël Gods wil zou blijven volgen mocht die hem op het immorele en criminele pad leiden. Maar het is maar al te waar dat talloze gelovigen, anders dan mijn buurman in het vliegtuig, zonder verpinken aangeven dat ze om het even wat zullen doen als God het vraagt. Abraham, de aartsvader van de monotheïstische religies, was bereid zijn eigen zoon te doden. Dat God op het laatste nippertje voor een alternatief zorgde, doet geen afbreuk aan het griezelige feit dat tientallen, misschien honderden miljoenen gelovigen die naar Abraham verwijzen ervan overtuigd zijn dat Abraham er goed aan deed om Gods wil te volgen. Was God niet tussenbeide gekomen, dan had Abraham zijn zoon de keel moeten oversnijden. In de manier waarop Daniël over rechter Gideon spreekt herken ik hetzelfde respect voor de goddelijke beveltheorie. Wat God ons vraagt te doen, dat doen we, zonder daar morele of andere vragen bij te stellen. De maatstaf voor ethisch verantwoord gedrag is niet het welzijn van bewuste wezens, of het vermeerderen van geluk of het bevorderen van rechtvaardigheid, maar domweg dat wat God wil, wat dat ook moge wezen. Het is een stelling die reeds vakkundig door Socrates werd onderuitgehaald, in Plato’s dialoog Euthyphro. Desondanks heeft de stelling nog een ontelbaar aantal aanhangers. Het favoriete Bijbelvers van de Gideons is Johannes 3, 16. Dat vers geeft aan dat God de wereld zo innig liefheeft, dat hij bereid was er zijn eigen zoon voor op te offeren. Als God zelf zijn zoon opoffert voor wat hij blijkbaar als een goede zaak beschouwt, dan moeten mensen ook in staat zijn tot excentriek moreel gedrag.

Daniël is een sympathieke man en zijn bedoelingen zijn zonder twijfel goed. Alle Gideons doen hun werk vrijwillig. De onkosten die hun reizen met zich meebrengen worden niet terugbetaald. Hij is er oprecht van overtuigd dat zijn werk ertoe bijdraagt om van de wereld een betere plaats te maken. Maar hij doet me tijdens ons gesprek ook denken aan Mohammed Bouyeri, de moordenaar van Theo Van Gogh, aan Paul Hill, die een abortusarts vermoordde, en aan zovele andere gelovigen die dood en verderf zaaien in de stellige overtuiging dat ze Gods wil uitvoeren. Mocht ik Daniël mijn vergelijking voorleggen, hij zou ongetwijfeld gechoqueerd en diep beledigd zijn. Ik hou mijn bedenkingen dus maar voor mijzelf. Het is een lange vlucht.

Ondertussen heb ik Doodskap gelezen. Het tijdschrift Vrij Nederland riep het boek van de IJslandse auteur uit tot thriller van het jaar 2011. Onbegrijpelijk, wat mij betreft. Het boek is saai, onuitgewerkt en zonder pointe. Mocht de geest van Dashiell Hammett me oproepen om alle exemplaren ervan in brand te steken, ik zou het ernstig overwegen.

De Gideons en de wil van God geschreven door Johan Braeckman in: Standaardcategorie

De standaardbehandeling voor autisme wereldwijd is niet langer psychoanalytisch, maar bestaat uit verschillende varianten van cognitieve gedragstherapie (CGT), een behandelvorm die de wetenschappelijke toetsing heeft doorstaan en die de communicatieve en sociale vaardigheden van autistische kinderen gevoelig kan verbeteren. In de documentaire zien we hoe psychoanalytici, voornamelijk volgelingen van de charismatische Jacques Lacan (1901-1981), zich niets gelegen laten aan die wetenschappelijke bevindingen, en autisme verklaren in termen van oedipale drama’s en intersubjectieve conflicten. De documentairemaakster Sophie Robert werd door drie geïnterviewden  voor de rechtbank gedaagd, die hen nu deels gelijk geeft en de film verbiedt. Vorige week in De Standaard grepen psychoanalytica Nathalie Laceur en haar  medestanders het Franse vonnis aan om de polemiek tegen de psychoanalyse en de zogenaamd bedenkelijke methodes van haar critici aan de kaak te stellen (zie mijn opiniestuk van 13/10/2011 in De Standaard). Robert zou zich schuldig gemaakt hebben aan sluwe beeldmanipulatie en propagandatechnieken, met het oogmerk om de psychoanalyse re ridiculiseren en haar beoefenaars in diskrediet te brengen.

Laat ons duidelijk zijn: moedwillige beeldmanipulatie om interviewees zaken in de mond te leggen, is een praktijk die niet door de beugel kan, ongeacht het onderwerp van de documentaire. Dat Laceur echter op de vlakte blijft over de vermeende delicten van de documentairemaakster, mag geen wonder heten. De motivatie van de rechter weegt zo licht dat zijn verdict als een aanslag op het vrije woord kan gelden. Eén voorbeeld volstaat: de Belgische psychoanalyticus Alexandre Stevens, bij wie Laceur werkzaam is, beweert in de documentaire dat autisme soms veroorzaakt wordt door een depressieve moeder bij de bevalling of in utero. Gewiekst en selectief montagewerk? Jawel, oordeelt de rechter, want op de ruwe beelden zegt Stevens eveneens dat het kind “zelf kiest voor autisme” en daarvoor verantwoordelijkheid draagt. Dat is natuurlijk van de regen in de drup. Moeten we Sophie Robert verwijten dat ze niet nog meer bizarre speculaties van Stevens wereldkundig maakte? Ook van de regietafel viel de passage waarin Stevens verklaart dat ouders, hoewel ze de vlucht van hun kind in autisme beïnvloeden, daarbij geen schuld treffen. De rechter vindt dat deze “erg genuanceerde positie” onvoldoende aan bod kwam.

De rest van het vonnis leest als een oefening in haarkloverij, met één of twee voorbeelden van montagewerk die een verkeerde indruk kunnen wekken. Montagewerk is steeds precair, en filmmakers moeten een deontologische code respecteren, maar in dit geval is het verweer een schijnmanoeuvre. Echte manipulatieve propaganda, zoals de 9/11-complotfilm Loose Change, bestaat typisch uit  een verknipte collage van korte fragmenten, op misleidende wijze aan elkaar geregen. Le Mur daarentegen bevat omstandige gesprekken met diverse psychoanalytici, met ononderbroken fragmenten van soms een minuut lang . Natuurlijk is de documentaire “polemisch”, wat onvermijdelijk is in acht genomen de uitspraken van de psychoanalytici. Een documentairemaakster heeft het recht om stelling in te nemen als ze dat haar morele plicht acht.

Tegenstanders hebben volgens Laceur en co standpunten “verzonnen” en valselijk aan de psychoanalyse  toegeschreven. Mogen we ook weten welke precies? Concreet: geloven Laceur en co, zoals Alexandre Stevens in Le Mur, dat de vader tussenbeide moet komen in de relatie moeder-kind om de seksuele fusie van beide te “verbieden”? Dat alle moeders een periode van “maternale gekte” doormaken? Dat elke relatie tussen moeder en kind intrinsiek incestueus is, zoals verschillende analisten in Le Mur beweren? Dat autisme een “weigering” inhoudt van het kind om tot de wereld van de taal toe te treden (dixit Stevens)?

Sommige psychoanalytici in Le Mur maken het nog bonter: de psychologische effecten van vader-dochter incest zouden niets zijn om je veel zorgen om te maken; één van de functies van de placenta tijdens de zwangerschap zou erin bestaan om te bemiddelen tussen de moordlustige verlangens van moeder en kind. En dan is er nog een absurde scène met een pluchen krokodil en schildpad, waarmee autistische kinderen Lacans theorie over de kinderverslindende moeder en het incestverbod van de vader veruitwendigen.

Niet alle psychoanalytici die de revue passeren in Le Mur volgen al deze bizarre kronkels (dat mogen we althans hopen). In een theoretisch kluwen als de psychoanalyse, in het bijzonder de warrige versie van Jacques Lacan, is het moeilijk om wijs te raken uit de eeuwige disputen en tegenstrijdige interpretaties. De criticus krijgt steevast het verwijt dat hij de theorie toch niet goed begrepen heeft, of zaken uit de context rukt, of geen klinische ervaring en daarom geen recht van spreken heeft. De interviewees in Le Mur hebben wel  gemeen dat ze vertrouwen stellen in dezelfde kwestieuze psychoanalytische methodes (vrije associatie en symbolische duiding), en dat ze hun eigen klinische ervaring en theoretisch nattevingerwerk hoger inschatten dan wetenschappelijke inzichten ter zake over geestesziekten.

Nog meer verbazingwekkend in Le Mur, voor wie niet vertrouwd is met de spinsels van Lacan, is het defaitisme dat veel analytici uitspreken over de resultaten die de psychoanalyse als behandelvorm kan voorleggen. Wat mag een autistische kind redelijkerwijs verwachten van een psychoanalytische therapie? “Het plezier om zich te interesseren in een zeepbel,” zo luidt het laconieke antwoord van een lacaniaan, na een tergend lange stilte. Die gelatenheid vloeit voort uit de opvatting van Lacan dat de mens niet kan genezen van zijn condition humaine, en dat geestesziekten gewoon manieren zijn waarop onze geest met de wereld en de taal verknoopt is. Die knoop ontwarren heeft dus geen zin, want allemaal zijn we op onze eigen wijze ziek aan ons mens-zijn. De bizarre opvattingen dat kinderen “kiezen” voor hun autisme, en dat ze in het beste geval weer plezier aan een zeepbel kunnen beleven, komen dus niet uit de lucht gevallen. Aan het verlangen om te genezen en van onze symptomen bevrijd te zijn, moeten we volgens lacanianen blijvend weerstand bieden. Dit therapeutische cynisme is bijzonder schadelijk in het licht van de wetenschappelijk onderbouwde psychotherapievormen die voor autisme voorhanden zijn, maar waartegen lacanianen zich heftig blijven verzetten.

Graag hadden we geloofd dat Sophie Robert al deze pseudowetenschappelijke onzin zelf had “verzonnen”, maar helaas. Los van de montage-ingrepen, blijft Le Mur een onversneden staaltje van onwillekeurige zelfincriminatie (nog steeds op YouTube te bekijken, spijts het verbod). Robert gaat dan ook in beroep tegen het vonnis. Wie dergelijke onthullingen in de rechtbank bestrijdt in plaats van in geschrifte, rekent trouwens buiten het Streisand-effect: elke poging om informatie van het internet te wissen, zorgt ironisch genoeg voor een aanzuigeffect en een nog ruimere verspreiding. Daar zijn we in dit geval niet rouwig om.

De Standaard, 31 januari 2012, Verhalenvertellers en het oordeel van de rechtbank
De Standaard, 13 december 2012, Pseudowetenschap aan de universiteit
Support The Wall - Autism: website

Psychoanalyse en autisme: de verboden documentaire 'Le Mur' spreekt voor zich geschreven door Maarten Boudry in: Standaardcategorie

Descartes’ opvatting klinkt overtuigend. Taal houdt niet alleen in dat men symbolen creëert om naar de realiteit te verwijzen, maar ook dat men die symbolen op diverse manieren combineert, zodat verschillende betekenissen ontstaan. Het woord ‘hond’ is een symbool voor een bepaald dier. In combinatie met de symbolen ‘man’ en ‘bijt’ kunnen we twee zinnen creëren: “hond bijt man” en “man bijt hond”. De symbolen zijn dezelfde, maar ze staan in een andere relatie tot elkaar, waardoor de betekenis van de zinnen helemaal anders is. Dieren, aldus de gangbare stelling, zijn niet in staat om op deze manier met symbolen om te gaan. Een dier kan het verschil niet verstaan tussen de twee zinnen. Sterker nog, een dier begrijpt niet eens dat andere combinaties, zoals “man hond bijt” of “bijt hond man” betekenisloos zijn. Bijgevolg is het uitgesloten dat hun mentale leefwereld vergelijkbaar is met het menselijk denkvermogen. Voor dat laatste is immers taal nodig, in de volle zin van het woord. Een alarmkreet van een baviaan die aangeeft dat er een roofdier in de buurt is, is geen taal. Het lied van een vogel, waarmee hij zijn territorium afbakent, evenmin. Men kan het symbolische communicatie noemen, maar de symbolen, als we dat woord hier al mogelijk gebruiken, zijn beperkt in aantal. Ze zijn ook niet bedacht door de dieren zelf, maar zijn het product van hun evolutionaire geschiedenis en worden instinctief geproduceerd. De communicatie tussen de bavianen staat in die zin dichter bij de communicatie van bijvoorbeeld insecten die feromonen uitwisselen, dan bij menselijke communicatie door taal.

Geheel anders dan bavianen of insecten, kunnen mensen virtueel oneindig veel symbolen uitvinden. Bovendien kunnen mensen, anders dan dieren, hun symbolen eindeloos tot zinnen combineren met verschillende betekenissen. Uit dit alles volgt dat ook het gedragsrepertorium van dieren beperkt is. Een hedendaags konijn gedraagt zich niet erg anders dan een konijn dat hier enkele duizenden jaren geleden rondhuppelde. Een hedendaagse mens doet ook dingen die iemand uit de prehistorie kan begrijpen, zoals eten, drinken en vrijen. Maar het meeste van wat hij doet, is onbegrijpelijk voor zijn voorouders. Hij fietst, rijdt met de auto, gaat tennissen, sluit zich op in de metro, doet aan yoga en aan Nordic walking. De menselijke mentale vrijheid zorgt, binnen bepaalde fysische en biologische wetmatigheden, voor een schier eindeloze variatie aan mogelijk gedrag. In vergelijking daarmee komen dieren er maar pover uit. Uit dit alles is al lang geleden geconcludeerd, zowel door theologen, filosofen, antropologen als natuurwetenschappers, dat mensen cultuur hebben en dieren niet. Mensen ontsnappen aan hun biologie, dieren blijven er aan vast gekluisterd.
Het klinkt zeer aannemelijk en de feiten lijken het ook te bevestigen. Maar is het waar? Toen Brueghel en Descartes leefden, was de kennis over de cognitieve mogelijkheden van dieren erg beperkt. Het hoe en waarom van dierlijk gedrag werd nauwelijks bestudeerd. Het is merkwaardig, maar zelfs van dieren waarmee de mens al duizenden jaren samenleefde, zoals katten, honden en runderen, begreep men bitter weinig. Het is pas dankzij Charles Darwins evolutietheorie dat hierin verandering kwam. Darwin maakte het mogelijk om het gedrag van dieren wetenschappelijk te bestuderen, vanuit het perspectief van evolutie door selectie. Toch duurde het tot in de twintigste eeuw eer dit op een ernstige manier van start ging, en ook dan waren er diverse filosofische en andere obstakels. Darwin zelf had er geen moeite mee om het over de emoties en de mentale vaardigheden van dieren te hebben, maar onderzoekers in een groot deel van de twintigste eeuw bestudeerden dieren alsof het robots waren, zonder gevoelens of cognitieve vaardigheden. Ze accepteerden de evolutionaire geschiedenis van dieren, maar verwierpen dierlijke gevoelens, emoties en mentale mogelijkheden als onwetenschappelijk. Wetenschappers moesten zich hoeden voor zogenaamde antropomorfe projecties, zoals het toekennen van emoties en bewustzijn aan dieren. Het paradigma van waaruit men dieren bestudeerde was een vreemde mix van Darwin en Descartes. Het leverde enerzijds formidabele inzichten op, zie bijvoorbeeld het werk van Niko Tinbergen over meeuwen en stekelbaarsjes en dat van Konrad Lorenz over ganzen. Daartegenover staat dat hun aanpak het onderzoek naar wat er in het hoofd van dieren omgaat lange tijd onmogelijk maakte. Dat veranderde pas toen de Britse primatologe Jane Goodall haar eerste onderzoeksresultaten publiceerde. Goodall begon in 1960 in Tanzania chimpansees in het wild te bestuderen. Het was de eerste keer dat dit gebeurde. Bijgevolg is vrijwel alle betrouwbare kennis over chimpansees pas verworven na 1960. Hetzelfde geldt voor de andere mensapen, de gibbon, de gorilla, de orang-oetan, en de bonobo, een afzonderlijke chimpanseesoort. Jane Goodall stelde vast dat chimpansees takken ontdoen van hun bladeren, om er vervolgens termieten mee te vangen. Dat komt erop neer dat ze werktuigen maken en gebruiken. Goodall stuurde haar bevindingen naar haar mentor, de beroemde antropoloog Louis Leakey. Die begreep meteen het immense belang ervan. Hij schreef in een eerste reactie: “We zijn nu verplicht om ofwel werktuigen ofwel de mens anders te definiëren, ofwel moeten we chimpansees als mensen aanvaarden.”

Er is veel gebeurd sinds Goodalls eerste spectaculaire getuigenissen. Ze zag dat chimpansees eigen persoonlijkheden hebben, net zoals mensen. Sommige zijn zeer assertief en dominant, andere verlegen en volgzaam. Er zijn er die creatief en slim zijn, en er zijn er die dat minder zijn. Ze maken nog andere werktuigen dan stokjes om termieten te vangen, zoals sponzen om water mee op te deppen, en ze gebruiken stenen zoals een hamer en aambeeld om noten te kraken. De kennis die ze verwerven, geven ze door aan de volgende generatie. Met andere woorden, chimpansees hebben wel degelijk cultuur, en net zoals bij mensen is die cultuur verschillend tussen de onderlinge populaties en generaties. Vijftig jaar na Goodalls pionierswerk is dit min of meer aanvaard. Ook is duidelijk dat mensapen een rijk en complex sociaal en emotioneel leven hebben. Ze kennen jaloezie, intriges, ze sluiten coalities, ze rouwen, kennen diepe vreugde en verdriet, enzovoort. Het reilen en zeilen van een groep chimpansees leest zoals het script van een soap waaraan geen einde komt. Goodall gaf de chimpansees die ze bestudeerde individuele namen, wat wetenschappelijk aanvankelijk omstreden was, maar intussen ingeburgerd is.

Ook de cognitieve vermogens van chimpansees zijn veel indrukwekkender dan wat Descartes vermoeden kon. Zo stelde Goodall vast dat groepjes chimpansees op een gecoördineerde manier jagen op franjeapen, alsof ze vooraf afgesproken plannen uitvoeren. Ze delen ook het vlees van de aapjes die ze vangen, wat een van de kenmerken is van moraliteit. Vele onderzoekers, waaronder meerdere Belgen, verrijkten de voorbije decennia onze kennis over onze naaste evolutionaire verwanten. Ze zijn tot heel wat meer in staat dan vroegere sceptici veronderstelden. Dus misschien is het tijd om Descartes’ opvatting definitief als achterhaald te beschouwen?

Het is en blijft een heet hangijzer in de wetenschap en filosofie. Ondanks de soms verbluffende vermogens die mensapen hebben, houdt Descartes’ scherpe standpunt over het fundamentele verschil tussen mensen en dieren grotendeels stand. Men is er immers niet op een echt overtuigende manier in geslaagd om mensapen taal aan te leren, hoewel meerdere pogingen zijn ondernomen. Maar er zijn barsten in de vroegere consensus over het standpunt dat apen geen taal kunnen aanleren. Een minderheid van experts denkt dat uit langlopende studies wel degelijk blijkt dat mensapen, in het bijzonder bonobo’s, een taalvermogen hebben dat vergelijkbaar is met het onze. De bekendste bonobo die taal zou hebben verworven is ongetwijfeld Kanzi, die in 1980 in gevangenschap is geboren. Kanzi’s adoptiemoeder, Matata, maakte deel uit van een experiment om bonobo’s taal aan te leren door middel van een bord met symbolen erop, een zogenaamd lexigram. Door op een symbool te klikken, weerklinkt het woord waar het symbool voor staat. Door meerdere symbolen na elkaar aan te klikken, kunnen in principe zinnen worden gevormd. Kanzi was als kind in de ruimte aanwezig waar men experimenteerde met Matata, maar hij nam zelf niet aan het onderzoek deel. Op een zekere dag, toen Matata afwezig was, begon Kanzi het lexigram spontaan te gebruiken. Het bleek dat hij verschillende symbolen die men zijn moeder probeerde aan te leren, functioneel kon aanwenden. Ondertussen kent hij enkele honderden symbolen, waarmee hij betekenisvol communiceert. De onderzoekster die van meet af aan met het onderzoek van Kanzi was betrokken heet Sue Savage-Rumbaugh. Ze twijfelt er niet aan dat Kanzi taal heeft verworven, in de volle betekenis van het woord. Ze schreef er enkele boeken over voor het grote publiek, waaronder Kanzi. The Ape at the Brink of the Human Mind (1996). Toen ik dat boek ongeveer vijftien jaar geleden las, vond ik het zeer overtuigend. Naderhand ben ik weer gaan twijfelen. Dat Kanzi een zeer bijzonder dier is, staat buiten kijf. Zo is hij ondertussen in staat om hout bij elkaar te sprokkelen en met lucifers of een aansteker een vuurtje te stoken. Ook kan hij met een zelf uitgezochte steen een andere steen bewerken, tot hij een scherpe afslag heeft die hij als een mes kan gebruiken. Vervolgens snijdt hij met zijn stenen mes een touw door, zodat hij aan het voedsel geraakt dat in een kist zit. Hoewel sommige experts betwisten dat Kanzi doelgericht tewerk gaat bij het bewerken van stenen, zijn de filmbeelden ervan en de wetenschappelijke artikelen erover toch indrukwekkend. Het maken van vuur en van stenen werktuigen zijn cruciale elementen in de evolutionaire ontwikkeling van de mens. Dat een bonobo dit kan is spectaculair, en lijkt de ondertitel van het boek van Sue Savage-Rumbaugh - The Ape at the Brink of the Human Mind - te ondersteunen. Daar staat tegenover dat Kanzi alles leerde in gevangenschap, niet van andere bonobo’s maar van zijn begeleiders. Mensapen die in het wild een vuurtje stoken of vuistbijlen maken, zijn voorlopig door niemand waargenomen. Het zou zo goed als een mirakel zijn mocht men in het regenwoud een groepje barbecueënde bonobo’s aantreffen. Sceptici, kortom, beweren dat het bewezen is dat Kanzi slim genoeg is om complexe gedragsvormen aan te leren, maar meer ook niet. In wezen zou er niet zo veel verschil zijn tussen wat Kanzi doet en wat bijvoorbeeld honden of olifanten in het circus doen.

Het is geen eenvoudige kwestie, en bij discussies erover lopen de gemoederen al snel hoog op. Dat laatste is ongetwijfeld mede te wijten aan het feit dat het onderzoek naar de vermogens van Kanzi ook iets over onszelf zegt. Eeuwenlang hebben filosofen, theologen en wetenschappers geprobeerd om een radicale scheiding tussen mensen en dieren te bewerkstelligen. Dieren hebben geen ziel, geen rede, geen taal, geen technologie, geen bewustzijn, geen cultuur, geen besef van de dood, geen kunst, geen wetenschap, geen religie, enzovoort. Van meerdere van die eigenschappen weten we ondertussen dat ze niet zo uniek menselijk zijn als men dacht. Zoals al bleek uit de visie van Descartes speelt taal al lang een bijzondere rol in dit debat, dat zowel over de eigenschappen van dieren gaat, als over de vraag wat het precies betekent om een mens te zijn. Welnu, kunnen we uit het onderzoek naar het taalvermogen van Kanzi besluiten dat ook taal, net zoals bijvoorbeeld technologie en cultuur, niet uniek menselijk is? Ik betwijfel het. In zijn boek Het Taalinstinct (1995) maakt Steven Pinker de volgende vergelijking. Er zijn dieren die zeer hoog en ver kunnen springen, of van de ene boom naar de andere kunnen zweven. Wat die dieren doen is indrukwekkend, maar het zou fout zijn te zeggen dat ze kunnen vliegen. Kanzi’s communicatieve vermogens zijn bijzonder, maar taal, zoals mensen die hebben, is het waarschijnlijk niet.

Sommigen vrezen dat hierdoor chimpansees, bonobo’s en andere mensapen voor altijd buiten de morele cirkel vallen die hen bepaalde basisrechten zou garanderen. Zolang we niet erkennen dat ze taal hebben, kunnen we hen blijven vangen en opsluiten in dierentuinen, hen in circussen laten optreden, er proeven op doen in laboratoria, enzovoort. We moeten de kloof dichten tussen ons en hen, door toe te geven dat ze taal hebben, evenals andere belangrijke menselijke eigenschappen. Wie hun taalvermogen niet erkent, wil eigenlijk de kunstmatige afstand tussen ons en hen in stand houden, zo vrezen diegenen die geloven in Kanzi’s taalvermogen.

Het kan dat sommige sceptici hierdoor gemotiveerd zijn, maar ik vind het een vreemde redenering. Elke soort heeft unieke eigenschappen, anders zouden we niet over afzonderlijke soorten kunnen spreken. Taal kan best een unieke menselijke eigenschap zijn, net zoals het uniek is voor appelbomen om appelen te produceren. Dat mensapen geen taal hebben, maakt hen moreel niet minderwaardig. Ze kunnen cognitief hoe dan ook veel meer dan een menselijke baby bijvoorbeeld, of dan iemand die aan Alzheimer lijdt en zichzelf, anders dan mensapen, niet meer in de spiegel herkent. Hun sociaal, emotioneel en gevoelsleven is rijk en complex.

Net zomin als we demente bejaarden in een kooi stoppen of er proeven op uitvoeren, zouden we dat ook niet moeten doen met mensapen. Ook zonder taal zijn het formidabele wezens. We moeten ze met rust laten en hun habitat beschermen, zodat ze hun leven kunnen leven zoals zij dat zelf willen. Of ze taal hebben of niet, speelt daarbij geen enkele rol.

Over mensaap Kanzi en onszelf geschreven door Johan Braeckman in: Standaardcategorie

In 2008 werd een anonieme klacht tegen Das ingediend, wat tot een kritische doorlichting van zijn onderzoek leidde. Die doorlichting duurde drie jaar en onderzocht zeven jaar van Das’ wetenschappelijke activiteiten. Daaruit bleek dat hij vele malen had gesjoemeld met de data verkregen door de zogenaamde Western blot, een techniek die men in labs gebruikt om naar bepaalde proteïnen in allerlei stoffen te zoeken. De Amerikaanse overheidsdienst voor onderzoeksintegriteit startte ondertussen ook een doorlichting van zijn onderzoek op. Alvast een elftal wetenschappelijke tijdschriften zijn officieel op de hoogte gebracht van het bedrog van Dipak Das. Dat betekent dat die tijdschriften de artikelen waaraan Das meewerkte van hun websites zullen halen, en hun lezers zullen melden dat de artikelen van Das onbetrouwbaar zijn. Uiteraard is dit alles slecht nieuws voor professor Das. Naar alle waarschijnlijkheid wordt hij ontslagen en zal hij nooit meer wetenschappelijk werk uitvoeren. Maar het is ook slecht nieuws voor heel wat andere wetenschappers. Das heeft zijn afgang natuurlijk zelf gezocht. Dat hij met pek en veren van de universiteit en uit de wetenschappelijke gemeenschap wordt verwijderd is zijn eigen schuld. Maar de tientallen onschuldige wetenschappers die samen met hem publiceerden, kunnen meteen ook een deel van hun publicatielijst naar de prullenmand verwijzen.

De honderden andere wetenschappers die in hun artikelen naar het werk van Das verwijzen boeten ook, al hebben ze met de fraude niets te maken. Onderzoek, en de weergave daarvan in wetenschappelijke artikelen, is steeds gebaseerd op ander, reeds gepubliceerd onderzoek. Dat het al gepubliceerd is, is erg belangrijk: het betekent dat het de ‘collegiale toetsing’ (‘peer review’) doorstond. Dat komt in essentie hierop neer. Stel dat je een studie uitvoert naar het mogelijke effect van agressieve computerspelletjes op het gedrag van tieners. Misschien worden diegenen die meer spelletjes spelen gewelddadiger, maar misschien ook niet. Het kan zijn dat er geen verband is, of dat het in de omgekeerde richting gaat: gewelddadige jongeren voelen zich meer geroepen om agressieve computerspelletjes te spelen. Het is niet zo moeilijk om hypothesen te bedenken, maar men moet ze ook kunnen testen. Hoe moet een onderzoeker daarbij te werk gaan? Welke methodes moet hij gebruiken? Hoe groot moet de groep zijn die hij bestudeert? Hoe moet zijn zogenaamde controlegroep eruitzien? Welke statistische analyses moet hij uitvoeren om betekenisvolle resultaten te bekomen? Er dient zich een hele reeks vragen aan waarmee de onderzoeker rekening moet houden. Als hij volgens de regels van de kunst zijn onderzoek zorgvuldig uitvoert en alles netjes neerpent, dan staat hij voor de volgende uitdaging: zijn artikel publiceren. Onderzoek dat niet gepubliceerd is, is in zekere zin waardeloos. Het heeft een soort zombiebestaan, maar meer ook niet. Om echt tot leven te komen, moet het in een vaktijdschrift zijn opgenomen. En hier speelt die collegiale toetsing een cruciale rol. Dat gaat als volgt. Onze onderzoeker stuurt zijn artikel over het effect van computerspelletjes op gewelddadig gedrag op naar een relevant, gespecialiseerd tijdschrift. Elke wetenschappelijke discipline, en er zijn er honderden, kent meerdere tijdschriften die uitsluitend artikelen publiceren die van belang zijn voor die specifieke discipline. Zo zijn er bijvoorbeeld zeer veel medische tijdschriften, waarvan een groot deel is gewijd aan kankeronderzoek. Meerdere van die tijdschriften zijn hypergespecialiseerd, en publiceren enkel artikelen over een specifieke vorm van kanker. Wie erin slaagt om in zo’n tijdschrift te publiceren, bewijst daarmee meteen dat hij een expert is binnen dit specifieke vakgebied.

Maar terug naar onze onderzoeker: hij stuurt zijn artikel over computerspelletjes en gedrag op naar een gespecialiseerd tijdschrift. Wat gebeurt er dan? De hoofdredacteur van het tijdschrift leest de bijgevoegde samenvatting (het abstract) van het artikel, misschien zelfs het volledige artikel als hij er tijd voor vindt. Het klinkt misschien merkwaardig dat hoofdredacteurs de aangeboden artikelen niet zelf lezen, maar sommigen krijgen er jaarlijks vele honderden toegestuurd. Hoe dan ook, de hoofdredacteur stuurt het artikel op naar enkele onderzoekers die zelf gespecialiseerd zijn in het soort onderzoek waarvan het artikel verslag doet. Dat is vanzelfsprekend: een artikel over een bepaald type leukemie wordt opgestuurd naar oncologen die gespecialiseerd zijn in dat type leukemie; een artikel over de opera’s van Monteverdi stuurt de hoofdredacteur van het musicologisch tijdschrift naar een aantal specialisten in zeventiende-eeuwse muziek, enzovoort. De hoofdredacteur doet dat evenwel niet zomaar. Hij zorgt ervoor dat de specialisten waar hij het artikel naar stuurt, de reviewers, de naam van de auteur van het artikel niet zien. Hij of zij blijft dus anoniem. De reviewers lezen het artikel, gaan na of alles methodologisch goed is uitgevoerd, of de bronnen kloppen, of alles logisch in elkaar zit, helder is uiteengezet, enzovoort, en sturen hun rapport erover naar de hoofdredacteur. De conclusies van hun rapporten houden een advies in naar de redacteur, en eventueel ook naar de auteur van het artikel. Zo kan men adviseren om het artikel niet te publiceren omdat het domweg geen interessante gegevens bevat. Het onderzoek kan best goed zijn uitgevoerd, maar het vindt het warm water niet uit, en is daarom niet belangrijk genoeg om te worden opgenomen in het tijdschrift. Een ander advies kan zijn om het artikel te weigeren, en dus niet op te nemen, omdat het onderzoek niet goed genoeg is: het rammelt methodologisch, de conclusies deugen niet, sommige belangrijke bronnen zijn niet geraadpleegd, enzovoort. Nog een ander advies kan luiden dat het artikel vatbaar is voor publicatie, maar dat de auteur het moet herwerken en opnieuw indienen. Slechts zelden is er unaniem advies om een artikel zonder meer te publiceren. De reviewers, zij die de collegiale toetsing uitvoeren, zijn over het algemeen streng. Ze moeten streng zijn, want hun verantwoordelijkheid is groot. Zij bepalen wat er wel en niet in tijdschriften terechtkomt, en eens een artikel is gepubliceerd, behoort het tot de algemene wetenschappelijke kennis, waarop anderen verder bouwen. Om alles zo eerlijk mogelijk te laten verlopen, bezorgt de hoofdredacteur de adviezen aan de auteur, maar eveneens anoniem. De reviewers weten dus niet wie het artikel schreef en de auteur weet niet wie het evalueerde.

Het is pas nadat het artikel van onze onderzoeker over computerspelletjes en gedrag anoniem is goedgekeurd door pakweg drie tot zes experts, dat het kan gepubliceerd worden. Een berichtje krijgen van de hoofdredacteur van het tijdschrift waarin hij je feliciteert met de beslissing van de redactie om, op basis van de reviews, het artikel op te nemen, behoort tot de grootste genoegens die een onderzoeker kan ervaren. Daar staat tegenover dat een negatief bericht, in het bijzonder als er geen kans meer op herwerken en opnieuw indienen is, bijzonder kan frustreren en demotiveren. Het onderzoek voor een artikel kan gemakkelijk een halfjaar tot een jaar duren. Het schrijven van het artikel neemt ook al snel enkele weken in beslag, en op het resultaat van de collegiale toetsing moet men soms meerdere maanden wachten. Een artikel dat aanvaard of geweigerd wordt, kan het verschil betekenen tussen het al dan niet verkrijgen van een beurs, van een verlenging van een contract of van een vaste aanstelling. Natuurlijk is er ook geld mee gemoeid: een studie die niet resulteert in een publicatie houdt in zekere mate verspilling van onderzoeksgeld in. Dit alles in acht genomen, is het niet zo verwonderlijk dat een kleine minderheid van onderzoekers bedrog pleegt. Dat houdt uiteraard geen goedkeuring in. Wie fraudeert in wetenschappelijk onderzoek hoort in Dantes achtste cirkel van de hel thuis.

Zoals ik al aanstipte: de onderzoekers die in hun eigen artikelen verwijzen naar een artikel van een bedrieger zoals Dipak Das raken ook besmet. Niet in hun persoon, want men weet dat zij onschuldig zijn, maar op zijn minst wordt de betrouwbaarheid van hun onderzoek aangetast. Wie zal hun teksten nog lezen en ernaar verwijzen? Ze zijn immers gebaseerd op frauduleuze gegevens. Een kok die zonder het te weten een bedorven ingrediënt gebruikt, kan zelf volkomen integer zijn, maar zijn gerechten verliezen onmiddellijk hun smaak zodra men weet dat er een slecht ingrediënt in zit, en zijn restaurant loopt leeg. Bovendien ontstaat onvermijdelijk ook een beeld bij het grote publiek dat wetenschap in het algemeen niet te vertrouwen is, aangezien wetenschappers knoeien met hun data of plagiaat plegen (wellicht de meest voorkomende vorm van bedrog). Zo zijn ook wielrenners die nooit doping nemen evenzeer het slachtoffer van een dopingzondaar. De onschuldige wordt mee in het bad getrokken van de zondaar.

Het is cruciaal dat een wetenschappelijk artikel wordt gepubliceerd, maar zelfs dan zijn de zorgen van de auteur nog niet voorbij. Echt gelukkig wordt men maar als het artikel ook wordt opgepikt door de wetenschappelijke gemeenschap van de eigen discipline. Andere onderzoekers moeten in hun werk gebruikmaken van je artikel; ze moeten ernaar verwijzen en eruit citeren, anders lijkt het alsof je werk allemaal voor niets was, ook al staat het in een tijdschrift. Daarom bevatten de dossiers van wetenschappers niet enkel een lijst met hun publicaties, maar ook gegevens over het belang van de tijdschriften waarin ze publiceren (de ‘impactfactor’) en over het aantal keren dat naar hun artikelen verwezen is door andere experts (de citation index). Zo kan één artikel dat is opgenomen in een toptijdschrift als Nature en waar gaandeweg tientallen keren naar verwezen werd in andere artikelen, veel belangrijker zijn dan twintig artikelen in obscure tijdschriften waar vrijwel niemand naar verwijst. Iets vergelijkbaars geldt overigens ook voor boeken. Een dik boek dat iemand in eigen beheer uitgeeft, is veel minder zwaarwegend dan een uitgave van een dun boek door een academische uitgeverij met een internationale uitstraling. Gereputeerde academische uitgeverijen werken ook met het anonieme systeem van collegiale toetsing. De experts lezen dan boeken in plaats van artikelen, maar het systeem is vergelijkbaar.

Het controlesysteem in de wetenschappen is overwegend streng. Toch zijn er fraudeurs, die erin slagen om meerdere artikelen te publiceren vóór ze ontmaskerd worden. Hoe kan dat? Er zijn diverse mogelijke redenen. Misschien doen sommige reviewers hun werk niet goed. Vrijwel iedereen heeft tijd tekort, en het anoniem evalueren van een anoniem artikel levert je niets rechtstreeks op. Ook is de anonimiteit niet steeds gegarandeerd. Sommige vakgebieden zijn zo sterk gespecialiseerd, dat er slechts weinig experts in staat zijn het werk van hun collega’s te beoordelen. Dat houdt het gevaar in dat de reviewers weten wie het artikel dat ze lezen schreef, en dat andere criteria dan de wetenschappelijke kwaliteit gaan meespelen bij de beoordeling. Misschien beslissen sommige hoofdredacteurs te snel om een artikel op te nemen, en moeten ze meer aandringen op het herwerken van de tekst, op bijkomend onderzoek, op meer data. Maar de voornaamste reden, vermoed ik, is de onmogelijkheid om alles in een artikel uitputtend te controleren. Het systeem van collegiale toetsing, zoals zoveel zaken in de menselijke omgang, gaat uit van de eerlijkheid van mensen. Men kan nagaan of een statistische analyse van de data goed is uitgevoerd, maar de juistheid van de data op zich controleren is heel wat lastiger. Om een eenvoudig voorbeeld te geven: als de fraudeur schrijft dat hij een enquête afnam bij honderd mensen, terwijl het er in werkelijkheid slechts vijftig waren, dan is het lastig om zoiets vast te stellen. Het is dan ook niet zo verwonderlijk dat sommige fraudegevallen, zoals vorig jaar de geruchtmakende zaak van de Nederlandse sociaalpsycholoog Diederik Stapel, aan het licht komen dankzij klokkenluiders. Insiders, zoals een assistent, een coauteur of een laborant krijgen in de smiezen dat er iets niet klopt en gaan zelf een en ander controleren. Het moet erg lastig zijn om vast te stellen dat bijvoorbeeld de promotor van je onderzoek, of het hoofd van het lab waar je werkt, fraudeert. Vaak zijn de klokkenluiders zelf ook slachtoffer. Zo zijn onderzoekers die onder leiding van Diederik Stapel aan hun doctoraat werkten moeten stoppen, omdat ze hun werk, zonder het te beseffen, baseerden op valse gegevens.

Hoe wijdverspreid is wetenschappelijke fraude? Het is onmogelijk om hierover met absolute zekerheid iets te zeggen, maar ik denk dat het al bij al wel meevalt, zoals ook blijkt uit een (beperkt) onderzoek in Nederland (NRC, 14/1/2012). Zoals gezegd, het systeem is wel degelijk streng. Dat Diederik Stapel en Dipak Das tegen de lamp liepen, geeft aan dat het moeilijk is om de fraude blijvend te maskeren. Natuurlijk is het niet omdat de controleurs een paar dopinggebruikers betrappen dat er dan niemand meer is in het hele peloton die nog doping gebruikt. Maar op de lange termijn is de pakkans in de wetenschap veel groter. Vroeg of laat botst men op een anomalie in een onderzoek dat op fraude berust, men merkt inconsistenties, ontdekt plagiaat, men slaagt er niet in om in een vergelijkbaar onderzoek tot dezelfde resultaten te komen, de onderzoeker in kwestie vindt smoezen uit wanneer men hem vragen stelt over details van zijn onderzoek, enzovoort.

Ondanks competitie, publicatiedruk, financiële belangen, werkzekerheid en eerzucht blijft het toch erg mysterieus dat sommigen bereid zijn om het risico te lopen. De pakkans is groot, de reputatieschade is onherstelbaar. Maar het allerbelangrijkste: de fraudeur weet natuurlijk dat hij fraude pleegt. Hij weet dat zijn onderzoek en zijn publicaties, al staan ze in toptijdschriften, al worden ze door tal van collega’s geciteerd en geroemd, in wezen waardeloos zijn. Welke vreugde of fierheid kan iemand voelen als hij weet dat het allemaal op een leugen berust? Hoe smaakt de ritoverwinning voor de dopingzondaar? Enkel een verregaande vorm van zelfbedrog kan hier voor een vreemde soort genoegdoening zorgen. (Tenzij iemand kickt op het succesvol frauderen op zich.) Sophocles zei dat hij verkoos om eervol te falen, in plaats van te winnen door bedrog. Het is een wijsheid die in veel domeinen van toepassing is, niet het minst in wetenschappelijk onderzoek.

Over fraude in de wetenschappen geschreven door Johan Braeckman in: Standaardcategorie

Ik heb daar zo mijn twijfels bij. De beelden roepen drie mogelijke verklaringen op, die elkaar misschien onderling versterken, of tot elkaar zijn te herleiden. Ze kunnen ook alle drie fout zijn, ik schrijf ze op voor wat ze waard zijn. Zo is er het Stockholmsyndroom, een vreemd fenomeen waarbij mensen die ontvoerd of zelfs mishandeld zijn toch positief gaan denken over hun ontvoerder of folteraar. Het begrip ontstond in 1973 na een zesdaagse gijzeling van vier mensen in een bank in Stockholm. Tot de stomme verbazing van familieleden, politie en nagenoeg alle andere buitenstaanders, stonden de gegijzelden na afloop van de gijzeling positief tegenover de criminelen. De verklaring hiervoor zou zijn dat het leven van de slachtoffers letterlijk afhankelijk was van de gijzelaars. Die laatsten beschikten over leven en dood. Als de gegijzelden nog leven, dan hebben ze dat te danken aan de gijzelaars. Zo kan degene die gefolterd wordt de beul oprecht dankbaar zijn omdat deze hem ook eten en drinken geeft, hoe weinig ook, en dus in leven houdt. Als diegene die jou in leven houdt een ongeluk overkomt of doodgaat, dan is het niet zo abnormaal dat je daar oprecht verdriet bij voelt, hoe verwrongen dit voor een buitenstaander ook lijkt. Als vier mensen het Stockholmsyndroom kunnen ervaren, dan misschien ook een hele natie? De gegijzelden in Stockholm bevonden zich in een zeer extreme situatie, maar de inwoners van Noord-Korea ook. Andere gelijkenissen, zoals de afhankelijkheid van een almachtige gijzelaar of dictator, liggen voor de hand.

Een tweede mogelijke verklaring zoek ik in de kenmerken van sekten (meer politiek correct spreekt men over ‘nieuwe religieuze bewegingen’). Bij sekten denken we aan relatief kleine groeperingen, die excentrieke visies hebben over het leven en de maatschappij, over de verhouding tussen mannen en vrouwen, de opvoeding van kinderen, de democratie, enzovoort. Vaak is er een zogenaamde goeroe, die de sekteleden vrijwel blindelings gehoorzamen. Contact met de buitenwereld is beperkt of onbestaande, vroegere familiebanden en vriendschappen zijn verbroken. In het beste geval heerst in de sekte het gevoel dat ze onbegrepen zijn door iedereen, maar in het slechtste geval dat de hele buitenwereld zich vijandig opstelt. Ook hier zijn de overeenkomsten met Noord-Korea treffend. Wat geldt voor een wereldvreemde sekte van enkele tientallen of honderden leden, kan evengoed opgaan voor een extreem geïsoleerd land met ruim 24 miljoen inwoners. Sommige mensen opperen in deze context ook zogenaamde hersenspoeling (brainwashing) als mogelijke verklaring. Dat is minder overtuigend. Hersenspoeling bestaat niet, tenminste toch niet in de betekenis die men er doorgaans aan hecht, als zou men de ideeën en opvattingen van iemand met bepaalde technieken als het ware kunnen wegspoelen, en er simpelweg andere voor in de plaats kan stellen. De goeroe, grote leider of dictator wist het mentale bord schoon en schrijft in de plaats zijn rode, groene of andere boekje. Het menselijk brein blijkt evenwel niet zo in elkaar te zitten. Uiteraard kan men mensen mentaal beïnvloeden, onder druk zetten, chanteren en indoctrineren, wat er gaandeweg kan toe leiden dat ze kritiekloos de opvattingen overnemen van het regime of de leider. Zodra men een betrokkenheid ontwikkelde naar bepaalde opvattingen toe, is het lastig om er nog vanaf te geraken. Paradoxaal genoeg is het zelfs extra moeilijk om opvattingen te herzien waartegen men zich lang verzet heeft. De verklaring hiervoor is dat de psychische investering groter was, en net zoals bij andere investeringen houden we hardnekkiger vast aan datgene wat ons meer moeite, tijd of geld heeft gekost.

Ten slotte moet ik bij de beelden uit Noord-Korea ook denken aan de theorie over bedrog en zelfbedrog van de briljante Amerikaanse evolutiebioloog Robert Trivers. Trivers publiceerde in de jaren zeventig, toen hij in de twintig was, een aantal artikelen die van fundamenteel belang zijn voor de evolutietheorie en -psychologie.  Recent verscheen zijn boek The Folly of Fools. The Logic of Deceit and Self-Deception in Human Life. Hij zet er zijn theorie over bedrog en zelfbedrog in uiteen, het resultaat van dertig jaar studie. In De ongelovige Thomas heeft een punt leggen Maarten Boudry en ik die theorie in grote lijnen uit. We baseerden ons daarvoor op artikelen en lezingen van Trivers; zijn boek verscheen pas na het onze. Ik kan iedereen de lectuur ervan aanbevelen, het is een van die werken die je op een fundamenteel andere manier over jouw en andermans opvattingen en gedrag laat nadenken.  In essentie komt Trivers’ stelling erop neer dat mensen zichzelf bedriegen om zodoende makkelijker iemand anders te kunnen bedriegen. Toegepast op het verdriet van de Noord-Koreanen bij de dood van hun onderdrukker: honderdduizenden of zelfs miljoenen mensen overtuigen zichzelf ervan, cognitief en emotioneel, dat hun verdriet reëel is, omdat ze anders het risico lopen dat het regime hen als bedriegers ontmaskert. Wie zijn eigen leugens gelooft, liegt makkelijker en is daardoor geloofwaardiger.

Het laatste woord over de collectieve waan waarin miljoenen mensen leven is hiermee natuurlijk niet gezegd. Veel Noord-Koreanen hebben sinds hun geboorte geen ander leven gekend. Misschien hoef je jezelf dan niet eens te bedriegen om ervan overtuigd te zijn dat je land het paradijs op aarde is en de leider ervan ‘de onoverwinnelijke generaal’, ‘de geliefde leider’ en ‘de zoon van de 21e eeuw’. In zijn memoires, getiteld De Patagonische haas (2011), doet Claude Lanzmann verslag van een bezoek dat hij als journalist in 1958 aan Noord-Korea bracht. Het was vijf jaar na de oorlog, op het moment van dit schrijven ruim vijftig jaar geleden. Lanzmanns verslag is hallucinant, en geeft een ijzersterk beeld van het verstikkende klimaat dat toen reeds heerste in het land. Hij werd verliefd op een Noord-Koreaanse verpleegster en de liefde was wederzijds, maar het totalitaire, orwelliaanse karakter van het land maakte een relatie onmogelijk. Lanzmann schrijft: ‘Het is waanzin, de stalinistische repressie van het regime is gruwelijk, iedereen wantrouwt iedereen en dat staat geen enkele vrijheid toe.’ Er zijn geen redenen om te denken dat de situatie in het land momenteel anders is, wel integendeel. Wie erin opgroeit, heeft geen schijn van kans om een zelfstandig leven te ontplooien. Net daardoor kan verdriet dat op ons een valse indruk maakt, voor de Noord-Koreanen zelf op een bizarre wijze authentiek zijn. Je kan immers slechts op een oorspronkelijke manier verdriet acteren, als je een autonome identiteit bezit. Het heeft maar zin om een masker op te zetten, als je gezicht je echte identiteit weergeeft. De communistische dictatuur laat niet toe dat Noord-Koreanen een individuele identiteit bezitten en plooit de gezichtsexpressies naar de emoties die ze wenst. Het verdriet is echt, maar het behoort de Noord-Koreaanse burgers zelf niet toe.

Ik wil met dit alles niet beweren dat er geen hoop meer is voor het Noord-Koreaanse volk. We weten dat er jaarlijks duizenden het land ontvluchten. Wellicht zijn er véél meer die weg willen, maar niet kunnen of niet durven. Dat wijst op inzicht in de onmenselijke en onwaardige situatie waarin ze zich bevinden. Het Roemeense regime onder Nicolae Ceausescu had professionele huilers in dienst. Het zal in Noord-Korea niet anders zijn, en allicht realiseert een bepaald deel van de bevolking zich dat er voortdurend een toneelstuk wordt gespeeld. Hoe groot dat deel is, daar hebben we het raden naar. Misschien is er, zoals in de Sovjet-Unie onder Stalin, ook stil maar angstig verzet dat letterlijk gefluisterd wordt, zoals Orlando Figes documenteerde in zijn magistrale studie Fluisteraars. Leven onder Stalin (2007). De verpleegster waarop Claude Lanzmann verliefd werd, was tenslotte ook op hem verliefd. Er was niets fout met haar emotionele gemoedstoestand, maar alles met de agressie van het regime waaronder ze leefde. Voor Lanzmann plengde ze echte tranen, maar voor de dood van Kim Jong-il, gesteld dat ze nog leeft, hopelijk slechts krokodillentranen.

Het verdriet van Noord-Korea geschreven door Johan Braeckman in: Standaardcategorie

Johan Braeckman

De (vorige) paus en het essentialisme geschreven door Johan Braeckman in: Standaardcategorie

Sinds haar kookboek Mijn Pure Keuken alle verwachtingen heeft overtroffen is Pascale Naessens een heuse workaholic geworden. Ze werkt tegelijk aan twee televisieprogramma's en daarnaast wordt ze voortdurend gevraagd voor de productie van persartikelen met foto's van gerechten, recepten, redactionele tekst en sfeerfoto's voor culinaire bladen en lifestylemagazines. De komende twee dagen heeft ze een fotograaf en figuranten geboekt voor de opnamen van een volledig uitgewerkt eindejaarsdiner voor het blad Vitaya. Tussendoor zal ze dan nog worden geïnterviewd voor de weekendbijlage van een krant en 's avonds geeft ze een lezing over gezonde voeding.

Zelf blijf ik overigens ook niet bij de pakken zitten. Het is donderdag en vanavond laat landen we op Zaventem. Morgenvroeg begint de ratrace.
Vrijdagochtend tv-opnamen in Gent. Een man die ik twintig jaar geleden heb geïnterviewd voor een reportage met als titel Gelukkig zonder geld is nu bezig met het realiseren van zijn droom: een reis rond de wereld met een zeilboot. Hij is al jaren bezig met het opkalefateren van een oude stalen jacht en morgen gaat hij de mast erop plaatsen. Het is een zware klus, de bekroning van jarenlang zwoegen en die beelden wil ik in geen geval missen. Van Gent rijd ik dan vliegensvlug naar Brugge, waar ik de begrafenis film van een van de meest intrigerende figuren die ik ooit heb ontmoet: Eliane Thant, de vrouw die alleen met haar dieren leefde in een schitterende maar vervallen villa in de bossen. Ze is vorige week overleden. Kort voor haar dood heb ik haar nog ontmoet.

Zaterdag ben ik vroeg op stap met een tv-ploeg. Ik ga met de nieuwe eigenaar de villa van Eliane bezoeken. Ze leefde al een tijdje in een bejaardentehuis en de verlaten villa heeft naar ik heb vernomen vandaag veel weg van een spookhuis. Ik rijd dan meteen verder naar een dorpje in Limburg waar ik een jonge vrouw ontmoet die haar koffers pakt en haar familie en dochtertje hier achterlaat om in Amerika een nieuw leven te beginnen. In de reportage die ik zo'n vijftien jaar geleden over haar maakte was ze nog stripteaseuse.

Veel tijd heb ik niet, want om drie uur word ik in Gent verwacht op het literair evenement Het Betere Boek. Ik zal er als een van de genomineerden voor de debuutprijs De Bronzen Uil worden geïnterviewd door Friedl Lesage. Ik vind haar een van onze beste radiomaaksters. In haar legendarische programma Het Beste moet nog komen praatte ik voor het eerst over de dood van mijn ouders. Bij een andere interviewster zou ik dat nooit hebben gedaan. Friedl kan de geïnterviewde echt op zijn gemak stellen, toch ben ik heel erg gespannen. Voor het eerst zal ik door haar als romanschrijver worden geïnterviewd. Hopelijk is de vrouw die al zoveel bekende schrijvers voor haar microfoon heeft gehaald niet te streng voor de debutant die ik toch ben. Al bij al een spannend vooruitzicht.

Zelfs na het vraaggesprek komt er nog geen einde aan mijn tweedaagse marathon. Zaterdagavond ben ik een van de figuranten voor de culinaire productie van Pascale. Ik vermoed dat ik weer de champagne zal moeten uitschenken.

Debutant geschreven door Paul Jambers in: Standaardcategorie

Onmogelijk interview geschreven door Paul Jambers in: Standaardcategorie

Ik begon dus vorige woensdag aan deze column, maar had helaas geen tijd om er verder aan te werken. Het is nu maandag en heel het weekend ben ik druk bezig geweest met televisieopnamen voor mijn nieuwe programma ‘Jambers, 20 jaar later’. En verder ook weer een hele reeks interviews en radio- en tv-optredens in verband met De Ontsporing. ‘Vrienden van de Veire’ was er een van. Erg leuk overigens. Ik heb het vooral luchtig gehouden en heb me eens van een andere kant kunnen laten zien. Peter van de Veire kende ik helemaal niet. Het is een leuke kerel en zijn show zit ondanks alle kritiek goed in elkaar. Peter wou natuurlijk ook allerlei pikante details over mijn seksleven weten... heb er dan maar een paar grapjes over gemaakt.
Deze week begint er een rondje regionale televisie. En zonet kreeg ik een telefoontje van Dag Allemaal voor nog een afspraak voor een interview. Dus weer een gaatje zoeken in mijn overvolle agenda.
Ik heb nog geen tijd gehad om me even te bezinnen. En ook mijn vrouw is even druk bezig: twee nieuwe tv-programma’s en een nieuw boek in de pipeline.

Toch mijmer ik nog even over de eerste reactie die ik kreeg op De Ontsporing. Ze kwam van Sandy Blanckaert, zelf schrijfster van de biografie van haar vader Will Tura en gewaardeerde eindredactrice van een aantal mooie tv-programma’s. Ze is ook ideeënvrouw, bedenkster van tv-formats en ze was de eerste lezeres van mijn boek in gedrukte versie. Op 5 september om twee uur ’s nachts stuurde ze me het volgende sms’je:

Boek net uit. I love it! Echt, top top top! Hoop dat je nog romans schrijft. Echt super! Zo’n boek waardoor je niet kan wachten om thuis te zijn en tijd hebt om verder te lezen! Luk ( haar echtgenoot Luk Alloo) zal blij zijn dat het boek uit is want hij heeft afgelopen avonden maar weinig aandacht gekregen – hahahahaaa! Meer superlatieven en uitgebreide reactie volgen wanneer we afspreken.

Je kunt begrijpen dat mijn eerste dag als romanschrijver niet meer stuk kon. Een paar dagen later dineren Sandy, Pascale, Luk en ik in het superrestaurant ‘Nick’ van de gastvrije bazin Marleen. De champagne vloeit rijkelijk, hoewel ik de volgende dag een frisse kop moet hebben voor weer een interview!

Een eerste roman geschreven door Paul Jambers in: Standaardcategorie

Bij Christie gebeurt er altijd een min of meer keurige moord, zijn er altijd een serie goed opgevoede verdachten die in het laatste hoofdstuk door Poirot of miss Marple worden samengeroepen voor de ontknoping.

Bij Wodehouse werkt een sympathieke nietsnut zich steevast in de knoei, hetzij in verband met de liefde of met de diefstal van een antieke roomkan en lost de butler Jeeves op het eind alles tot ieders tevredenheid op. (Heeft er al eens iemand een vergelijkende studie tussen die twee oer-Engelse schrijvers gemaakt? Is Wodehouse misschien Agatha Christie zonder bloed?)

In ieder geval: "altijd hetzelfde boek" is bij deze schrijvers meer een compliment dan een affront. Honderdduizenden lezers zaten elk jaar in spanning op een nieuwe vintage Christie of Wodehouse te wachten, niemand nam hen hun formule kwalijk, zoals niemand het de paters Trappisten verwijt dat ze altijd hetzelfde kwaliteitsbier brouwen en iedereen verwacht dat Coca Cola altijd en overal hetzelfde smaakt. 

Nee, het verwijt van "hetzelfde boek" zou je eerder kunnen maken bij schrijvers als Kafka of John Fowles of John Braine of Hermann Hesse of Philip Roth of Sandor Marai of Gerard Reve of Paul De Wispelaere of Graham Greene. Hun thema's blijven inderdaad eeuwig en onveranderlijk hetzelfde: de drank, de eenzaamheid, de Maagd Maria en de seks bij ome Gerard, de onheilspellende vervreemding bij der Franz, de natuur, de literatuur en de liefde bij professor De Wispelaere, Joodse seks bij Maëstro Roth, de Boeddha en het hippiedom bij Hesse, de worsteling met God en de liefde bij Greene enzovoort.

En dan heb ik het alleen nog maar over de inhoud en niet over de stijl. Jaren geleden heb ik voor de krant De Standaard wekelijks de typische stijl van een bekend auteur gepersifleerd. De rubriek heette Steeloefeningen en was een variante op de beroemde Exercices de Style van Raymond Queneau. Het leesplezier van de rubriek zat hem in de herkenbaarheid van de schrijfstijl van auteurs als Nescio, Streuvels, Geeraerts (in zijn Congoromans), Louis-Paul Boon, Bomans, Carmiggelt en Gerard Walschap. Een herkenbare schrijfstijl is iets waar een auteur bewust of onbewust zijn hele carrière aan werkt en schaaft. J.B. Priestley deed zijn best om almaar eenvoudiger en helderder te schrijven, tot sommige critici hem gingen afdoen als "simpel" en "oppervlakkig". Somerset Maugham ging er prat op dat een lezer, een Amerikaanse soldaat, hem had toevertrouwd "dat hij geen enkel woord uit zijn boek had moeten opzoeken" en een andere schrijver, wiens naam me ontschiet, beweerde dat je pas van een eigen stijl mag spreken als je minimum één miljoen woorden geschreven had. (Een gemiddeld boek heeft 80.000 woorden.)

Waar wil ik met deze bedenkingen naartoe? Naar een antwoord op de vraag: schrijf ik misschien ook altijd hetzelfde boek? Hoezeer ik ook mijn best doe om mijn verzinsels niet te erg op elkaar te laten lijken, ik vrees dat ik niet onder de beschuldiging onderuit zou kunnen. De hopeloze romantische liefde komt altijd terug, vooral in de verhalen. Mijn helden hebben geen kinderen en zijn haast nooit getrouwd. Ze zijn vrij. Ze kunnen lezen en schrijven en houden van het goede leven. Ze bedoelen het goed maar kunnen niet op tegen de ironie van het leven.
Nooit zal ik een verhaal kunnen schrijven over een aan morfine verslaafde bio-ingenieur die in Guatemala vecht tegen het corrupte regime, of over een vrouw die verkracht wordt en een debieltje baart in een Vergeten Straat. (Over Mieke Maaike daarentegen...)
Neem het me maar niet kwalijk, ik kan er niets aan doen. De vrije wil bestaat niet en ieder roeit met de riemen die hij ergens kan gaan lenen.

One trick poney geschreven door Paul Jacobs in: Standaardcategorie

In drie grote kasten, verspreid over het huis, staan dus meer dan duizend biografieën, autobiografieën, memoires, dagboeken en verzamelde brieven van uiteenlopende figuren als (in alfabetische volgorde): Woody Allen, Kingsley Amis, Balzac, Alan Bennett, Dirk Bogarde, Casanova, Agatha Christie, Winston Churchill, Noël Coward, Roald Dahl, Elsschot, John Fowles, Gide, Graham Greene, Hergé, Leopold III, Marie-Antoinette, Somerset Maugham, Yves Montand, Napoleon, Nietzsche, Leonard Nolens, Michael Palin, Picasso, Man Ray, Sint-Augustinus, Annie M.G. Schmidt, G. B. Shaw, Simenon, Jacques Tati, Felix Timmermans, François Truffaut, Roger Vadim, Reve, Gerard Walschap, Hans Warren, Evelyn Waugh, Oscar Wilde en P.G. Wodehouse, naast honderden andere helden van mij die niemand kent maar die allemaal op de een of andere manier mijn leven hebben verblijd, in die mate zelfs dat ik alles over hen wilde weten.
Eén straf voorbeeld is de Amerikaanse journalist H.L. Mencken. Ik las van hem die geweldige definitie: "Wat is het geweten? Het geweten is het kleine stemmetje diep in ons dat zegt dat er iemand staat te kijken." Zo'n uitspraak is voor mij genoeg om de hele meneer Mencken voor altijd in mijn hart te sluiten. Ik ben gaan zoeken op Abebooks.com en heb meteen zijn levensbeschrijving gekocht. Ze staat bij de M, tussen Elsa Maxwell en Henry Miller en ze staat er goed.

Zijn het alleen maar schrijvers van wie ik de biografieën lees? Even kijken: Woody Allen is strikt genomen geen auteur, hoewel hij verhalen schrijft voor The New Yorker en zijn eigen films bedenkt. Casanova is in de eerste plaats minnaar en avonturier, Winston Churchill (ondanks zijn Nobelprijs voor literatuur) vooral de redder van de vrije Westerse wereld. (Ik ben geboren in 1949, W.O. II is voor mij geen historisch conflict als de Kruistochten of de Honderdjarige Oorlog.) Hergé is maar een halve schrijver (of een dubbele, het is maar hoe je het bekijkt), Leopold III niet, Marie-Antoinette en Yves Montand en de fotograaf Man Ray evenmin. Literatoren dus, over het algemeen, en op een paar uitzonderingen na: Belgen, Nederlanders, Fransen, Engelsen en Amerikanen.
Het kan kloppen. Ik voel geen onweerstaanbare drang naar China, Chili of Siberië en de levens van voetballers, koks en uitvinders van poederspuitinstallaties (4.065 in de Gouden Gids) laten me tamelijk koud.
Dit is een lange inleiding om mijn bezwaren te verklaren over een genre boeken dat meer en meer de kop opsteekt en dat men "faction" noemt, een mengeling van fact en fiction, zoals u ongetwijfeld weet. Schrijvers met een tekort aan fantasie lenen een kleurrijk personage uit de eindeloze bibliotheek van de wereldgeschiedenis en verzinnen er hun eigen sprookjes bij. In mijn stapeltje dat klaarligt voor de vakantie, zit o.m. A man of parts van David Lodge, een bejubelde turf van 560 bladzijden over het leven en de liefdes van de schrijver H.G. Wells (The Time Machine, War of the Worlds). Lodge zet "a novel" op het kaft, maar hij heeft wel meer dan twintig boeken over Wells gelezen en zijn boek staat stijf (sic) van de harde feiten (resic). Alleen: wat mogen we geloven en wat niet? In zijn roman The plot against America maakt Philip Roth van de piloot Lindbergh de president van de Verenigde Staten. Niet waar dus, maar is al de rest over Lindbergh dan ook verzonnen? Wat wél, wat niet? Een liefhebber van biografieën heeft er moeite mee.

P.S. In mijn nieuwe roman Het droomdagboek van Lavoisier maak ik mezelf meer dan schuldig aan de zonde faction. Lavoisier heeft bestaan, zijn dagboek niet.
Maar ik leg in een nawoord wel keurig uit welke fantasieën ik me allemaal heb gepermitteerd.

Valse levens geschreven door Paul Jacobs in: Standaardcategorie

De ik-vorm is ideaal om de lezer het gevoel te geven dat het verhaal werkelijk is gebeurd, plus je kunt er al je eigen kleine ‘ikkende’ hebbelijkheden in kwijt. Als de ik-figuur dan ook nog eens een schrijver voorstelt, vallen werkelijkheid en fantasie vaak zo dicht bij elkaar, dat er echt twijfels kunnen ontstaan. Heeft hij dat nu werkelijk meegemaakt of heeft hij het verzonnen? Een verhaal dat echt gebeurd is, grijpt lezers blijkbaar a priori meer naar de keel. Niet voor niets lezen mensen graag kranten en kijken ze naar het nieuws. Niet voor niets beginnen Amerikaanse films vaak met de mededeling: ‘Gebaseerd op een werkelijk gebeurd verhaal.’
Het mooiste compliment dat ik als schrijver dan ook ooit heb gekregen, kwam van Geert Stadeus, de hoofdredacteur van de jaarlijkse Snoecks. Ik had een ‘ik-kend’ verhaal geschreven voor Snoecks 2010 en toen hij het gelezen had, vroeg hij: ‘Zelf meegemaakt?’ Nee, Geert, dat niet, maar het had gekund. De ik-vorm had blijkbaar weer eens zijn werk gedaan.

De ik-vorm heeft natuurlijk ook zijn nadelen. Als iemand uit zijn eigen naam een verhaal vertelt, kan hij alleen maar vertellen wat hij zelf heeft meegemaakt of gedacht, desnoods ook nog wat iemand hem heeft verteld. Als de schrijver van plan is zijn verhaal afwisselend te situeren in Parijs en Zuid-Amerika en verscheidene belangrijke personages opvoert, kan hij dat strikt genomen niet doen als ‘ik’, omdat hij niet tegelijk in Frankrijk en in Argentinië kan zijn en ook niet in het hoofd kan kijken van al zijn ‘schepselen’.Hij is God niet, en daarom noemt men een verhaal in de hij-vorm dan soms ook het God-de-Vaderperspectief of het Alwetendeperspectief. De verteller zit bovenop een wolk en ziet wat zijn helden allemaal doen en denken. Dat lijkt handig en dat is het ook, maar soms schiet de waarschijnlijkheid van het verhaal er een beetje bij in. En als de lezer eenmaal denkt: dit is alleen maar een roman, uit zijn duim gezogen door een slimme fantast, is de lol er heel gauw af. ‘Ze zijn me hier iets op de mouw aan het spelden,’ denkt die lezer dan. ‘Ik geloof er niks meer van. Het is allemaal verzonnen.’ Einde (of vermindering) van het leesplezier.

Hier en daar zijn er schrijvers die de strenge regels van het consequente ik-ken of hij-en aan hun laars lappen. Bij Arturo Pérez-Reverte zag ik in zijn The Club Dumas tot mijn verbazing dat hij schaamteloos afwisselend ik-t en hij-t. Het was een mooi boek, maar ik heb het natuurlijk geen seconde geloofd. Moet dat? Niet per se, maar de thriller Waiting for Oliver van Simon Troy (‘ik’) geloofde ik wel en die herinner ik me na meer dan veertig jaar nog helemaal.

Het voordeel van ik geschreven door Paul Jacobs in: Standaardcategorie

In een impuls heb ik de blurb voor op het omslag nog helemaal herschreven. Ik beeldde me in dat een toevallige bezoeker van een boekenwinkel de thriller zou vastpakken, de kaft zou bekijken en de korte inhoud zou willen lezen. Hij of zij heeft weinig tijd en er liggen duizenden concurrerende boeken. Wat zou ik op zo'n moment, een kwartier voor mijn trein vertrekt, willen lezen, denk ik dan? Welke woorden, welke zinnen zijn zo intrigerend en uitnodigend dat mijn lezers er niet zullen kunnen aan weerstaan? Uiteindelijk is dit het geworden:
Ellen Rademakers herinnerde zich haar nachtmerrie nog levendig: haar vriend had gezworen dat hij haar zou vermoorden. Maar wanneer zij diezelfde dag op een veiling een notitieboekje uit de achttiende eeuw ontdekt, is ze de droom alweer vergeten. Vanuit haar chambre d'hôtes in Normandië gaat ze samen met Thomas op zoek naar de betekenis van de geheimzinnige aantekeningen. Vele vragen worden opgelost, maar andere blijven voorlopig onbeantwoord. Wie is de arrogante Xander Govaart, die zich ongevraagd in hun leven nestelt? Is Thomas echt voor de beeldschone Rika gevallen? Wat hoopt het stel te vinden op het kerkhof van Montmartre? En de belangrijkste vraag van allemaal: waarom vertelt Thomas zijn bloedstollende verhaal vanuit een cel in de gevangenis?
Frankrijk, dromen, een geheimzinnig notitieboekje en romantiek. Ik zou meteen naar de kassa lopen. Maar ben ik de gemiddelde lezer van mijn eigen boeken?

Bij het doorbladeren van het eerste exemplaar zie ik meteen drie storende fouten. Hoogstwaarschijnlijk lezen mijn lezers en lezeressen er overheen, maar voor mij zijn het drie hinderlijke steentjes in een schrijversschoen. Ergens staan geen aanhalingstekens waar er wel moeten staan, zodat het lijkt dat Ellen gewoon doorpraat, terwijl de verteller lang weer aan het woord is. Een alinea springt in waar ze niet moet inspringen en – het ergst van allemaal – in het dankwoord achteraan gebruik ik op één bladzijde twee keer dezelfde, opvallende zin. ‘Ik heb hen een dochter toegedicht’ en ‘ik heb hem een andere verjaardag toegedicht’. Eén ‘toegedicht’ kan iedereen vergeven, maar geen twee. De architect Berlage had in De Hoge Veluwe voor mevrouw Kröller-Müller een perfect symmetrisch huis gebouwd. Toen het af was, vond ze dat er in een zijgevel een onnozel erkertje moest komen voor meer licht. Berlage heeft nooit meer iets met zijn opdrachtgeefster te maken willen hebben. Het idee dat zijn zorgvuldig uitgebalanceerde ontwerp voor eeuwig ontsierd zou worden door een knullig uitstulpinkje deed hem gruwelen.
Ik begrijp exact wat hij voelde.
En dan zeggen sommige mensen dat schrijvers zomaar wat aanmodderen.

Tien gratis exemplaren krijgt een auteur. Daarna mag hij zoveel boeken bijkopen als hij wil, tegen de helft van de prijs. Bij ieder boek neem ik me voor niet meer zo gul te zijn met mijn cadeaus. In de euforie van het moment blijf ik maar uitdelen: aan mijn werkster die geen Nederlands verstaat, aan de jongen die pizza's komt brengen en de kast met biografieën ziet in de gang, aan de vriend van het zevende knoopsgat die verveeld 'dankjewel' zegt en daarna nooit meer iets van zich laat horen. Met scha en schande heb ik geleerd dat een nieuw boek voor jezelf veel belangrijker is dan voor je omgeving. Een exemplaar met een vriendelijke opdracht kan rustig ergens op een stapel liggen te verstoffen en nooit meer ingekeken worden. Het staat anders in alle gidsjes voor would-beschrijvers: deel nooit zomaar exemplaren uit, laat ze godverdomme hun eigen boeken kopen. Ik zal het nooit leren. Wie zei het ook weer: ‘Een goede daad blijft nooit ongestraft?’

Paul Jacobs

Let op wat je droomt... geschreven door Paul Jacobs in: Standaardcategorie

Will Jensen

Echt gebeurd geschreven door Will Jensen in: Standaardcategorie

Het eerste wat in het oog springt als ik erop terugblik, is dat zowat iedereen zijn eigen geloof of ongeloof koestert. De ene neemt alle voorschriften en verboden letterlijk, de andere vindt dat je heilige teksten moet interpreteren of soms zelfs negeren. Dat roept een aantal vragen op. Want als er echt een unieke, almachtige god zou bestaan, waarom gedoogt hij dan die verwarring? Waarom tolereert hij dat er zowel een christelijke Bijbel, een joodse Thora als een islamitische Koran bestaat, die allemaal - zo wordt toch bij hoog en bij laag volgehouden - letterlijk het woord van het opperwezen weergeven, maar in menig opzicht van elkaar afwijken of elkaar zelfs tegenspreken? Waarom zet hij niet voor eens en voor altijd de puntjes op de i? Heeft hij er geen tijd voor? Is hij niet geïnteresseerd? Of bestaat zo’n almachtige schepper van het heelal gewoonweg niet? En als we de heilige teksten mogen interpreteren, wie bepaalt dan wat waar is en wat niet? Wie beslist wat het opperwezen letterlijk heeft bedoeld en wat maar om te lachen is? Je ziet: het roept meer vragen op dan er beantwoord worden.

Opvallend is dat een aantal mensen klakkeloos het geloof van zijn ouders of familie overneemt. Dat iemand tot een bepaalde leeftijd zo naïef is om in Sinterklaas te geloven, is nog te begrijpen. Maar je zou toch mogen veronderstellen dat iemand die tot de jaren van verstand is gekomen, zelfstandig begint na te denken over de grote levensvragen en zijn conclusies trekt. Die stap, die ze op andere gebieden als vanzelfsprekend beschouwen, durven sommigen blijkbaar niet te zetten. Ze praten gewoon na wat hun thuis met de paplepel is ingegoten.

Godsdiensten worden verondersteld een antwoord te geven op de vragen van de onzekere, zoekende mens. Voor de meeste religies is dat zelfs hun corebusiness. Daarom tellen ze zoveel aanhangers: gelovigen die op zoek zijn naar de zin van het leven, naar het waarom van het lijden, naar de oorsprong van het heelal. Met onzekerheden kan niet iedereen leven. Dat is begrijpelijk. Maar als het erop aankomt, blijven de gelovigen vaak op hun honger zitten. Dan heet het dat Gods wegen ondoorgrondelijk zijn, dat ze bepaalde mysteries zonder meer moeten aanvaarden, dat de Kerk ook niet op alle vragen een antwoord heeft.

Een voorbeeld uit de vele. Was de tsunami in Japan een straf van God? Als het antwoord bevestigend is, waarom werden er dan onschuldige kinderen mee de dood in gesleurd? Waarom moesten die gestraft worden? Als het antwoord negatief is, waarom heeft de almachtige God die vloedgolf dan niet tegengehouden? In dat verband is mij vooral de uitspraak van Godfried Danneels bijgebleven: ‘Hoe God het lijden kan toelaten, is een intellectueel onopgeloste vraag.’ Daar sta je dan met je grote levensvragen.

Persoonlijk heb ik ook niet op alles een antwoord, zeker niet op de grote levensvragen, maar dat stoort mij niet. Ik leg mij neer bij het feit dat de menselijke hersenen niet gemaakt zijn om alles te begrijpen. Ik kan de dag fluitend doorkomen zonder te weten wat een Virgosupercluster precies is of wat het nut is van donkere materie. Dat gaat mijn nederig petje te boven, maar wat dan nog?

Wetenschappers geven grif toe dat zij ook niet alles kunnen verklaren. Maar telkens als de menselijke kennis een stap vooruit zet, sneuvelen er een paar religieuze zekerheden. Galilei kan erover meepraten: zijn visie op het sterrenstelsel haalde het op die van de paus. Had God zijn gedelegeerde bestuurder verkeerd gebriefd?

Tot volgende week!
Will Jensen

Verwarring troef geschreven door Will Jensen in: Standaardcategorie

Wat betekent geloven? Klampen we ons vast aan wat ons werd ingelepeld in onze kindertijd of hebben we als volwassene een eigen mening gevormd? Is ons leven afgelopen als we verdwijnen in het graf of komt er daarna nog iets? Heeft God de aarde in zes dagen geschapen of is Darwin de nieuwe profeet? Waarom hossen we met miljarden op deze planeet rond? En verdient Hitler een standbeeld voor zijn medewerking aan het goddelijk plan? Allemaal ernstige vragen – behalve misschien die laatste – waarop ik een antwoord ging zoeken bij grote kleppers, maar ook bij mindere goden. De neerslag daarvan vind je in God of Noppes.

Mijn ouders hebben mij laten dopen en godsdienstles laten volgen. De tien geboden van God, de vijf geboden van de Kerk, de Mechelse Catechismus, de akten van berouw, geloof, hoop en liefde kende ik van A tot Z uit het hoofd. Ik moest alle zondagen naar de mis en heb mijn eerste en mijn plechtige communie gedaan. Op de middelbare school zat ik met joodse medeleerlingen in de klas. En tijdens mijn legerdienst heb ik veel plezier gemaakt met een protestantse vriend. Je kunt mij dus moeilijk verwijten dat het geloof voor mij onbekend terrein is.

Ben ik van de rechte weg afgedwaald en afgegleden naar het atheïsme, het agnosticisme, het humanisme, het nihilisme? Laten we geen discussie beginnen over etiketten. Ik geloof niet in een opperwezen en alles wat daarmee te maken heeft. Punt. Wil je daar een ronkende naam op plakken, voor mij niet gelaten, maar daar doe ik niet aan mee. Laten we het erop houden dat ik een weldenkende mens ben, iemand die over bepaalde zaken nadenkt – in tegenstelling tot een niet-denkende mens, die alles blindelings aanneemt.

De tijden veranderen, net zoals het geloof – wat diehards ook mogen beweren. In mijn zoektocht naar een antwoord op de vraag ‘Waar moet een mens vandaag de dag nog in geloven?’ heb ik tientallen grote en minder grote namen geïnterviewd: een vrijmetselaar, een moslim, een jood, een paar prominente christenen en een handvol ongelovigen. Op één uitzondering na – iemand die niet op mijn verzoek wilde ingaan omwille van zijn functie – heb ik alleen maar enthousiaste reacties gekregen. Dat iedereen wilde meewerken aan God of Noppes betekent echter niet dat ze allemaal het achterste van hun tong lieten zien. Meer dan eens had ik het gevoel dat sommigen kritische vragen of rationele argumenten probeerden te omzeilen. Dan sta je als journalist voor de keuze: aandringen met het risico dat de geïnterviewde dichtklapt of overstappen naar de volgende vraag.

Volgende week vertel ik iets meer over de inhoud van het boek. Tot dan!

Will Jensen

God of noppes? geschreven door Will Jensen in: Standaardcategorie

Onze maatschappij wordt steeds meer seculier, toch spelen religies een overdreven grote rol . Godsdienstige denkbeelden worden doorgegeven via ons nageslacht. Wij gaan ervan uit dat er katholieke kinderen, joodse kinderen, moslimkinderen... bestaan. In werkelijkheid bestaan er alleen kinderen van katholieke, joodse of moslimouders. Dat moeder en vader hun kind een godsbesef aanpraten, kun je als maatschappij niet verbieden. Net zomin als je ze het recht kunt ontzeggen om hun kroost te verblijden met het verhaal van Assepoester of met de komst van Sinterklaas.

Maar dat het geloof onderwezen wordt in scholen, die met belastinggeld gefinancierd worden, is niet meer van deze tijd. Wat Rik Pinxten in God of Noppes opmerkt over het katholiek onderwijs geldt voor alle levensbeschouwelijk geïnspireerde scholen: ‘Daarin mogen kinderen vanaf heel jonge leeftijd tot aan de universiteit maar één enkele klok horen, die niettemin betaald wordt door de hele gemeenschap. De inrichtende macht beroept zich daarvoor op de vrijheid van onderwijs. Ze argumenteert dat ze de kinderen een identiteit geeft en weerbaar maakt, zodat ze beter in staat zijn om andere invloeden aan te kunnen. Dat is absolute nonsens. Je kunt alleen maar omgaan met iets dat je kent, niet met iets dat je niet kent en waarmee je plots geconfronteerd wordt aan het einde van je opleiding.’

‘Vandaag de dag vind ik het totaal achterhaald dat een pedagogisch project vertrekt vanuit een levensbeschouwing,’ zegt Karin Heremans in hetzelfde boek. ‘Maar eigenlijk zitten we daar met een levensgroot probleem omdat het schoolpact van 1958 de vrijheid van onderwijs en de vrije godsdienstkeuze garandeert. Dan moet je dus gaan morrelen aan de grondwet.’

De discussie beperkt zich trouwens niet tot het onderwijs. Zolang de bedienaars van de erkende erediensten door de overheid gefinancierd worden, is de scheiding van Kerk en Staat niet meer dan een farce. Uiteraard pleit niemand voor een verbod, maar tussen gedogen en geldelijk steunen, ligt een wereld van verschil.

Will Jensen

Hersenspinsels geschreven door Will Jensen in: Standaardcategorie

Klinkt dit wat beter als aanspreking. Cooler? Of nog flauwer?
De Manzini Managers. Het is een bont gezelschap. Op tijd komen? Nooit van gehoord. Manzini time, heet het verontschuldigend als ze een half uur te laat aangewaaid komen. Het klaslokaal in en uit lopen, gsm’en en sms’en alsof de draadloze frequenties oneindig zijn in een land dat zijn dokters niet kan betalen. Aanpassen….
Het duurt altijd even voor je als trainer een groep te pakken hebt, voor zij jou aanvaard hebben, en jij de juiste toon en het juiste ritme gevonden hebt. De tweede dag hebben we de knepen van het verkoopsgesprek ingeoefend. Gespreksopening, vraagstelling, argumentatie,  tegenwerpingen behandelen, afsluittechnieken. Het gaat om vaardigheden die evengoed in een coachingsgesprek kunnen toegepast worden. We kijken samen naar de Mysellingskills video’s die ik gemaakt heb, en dat blijkt een prachtig instrument. Merkwaardig genoeg blijken de westerse communicatietrucs ook in zuidelijk Afrika te werken. Zoete koek en even voedzaam.
‘s Avonds ga ik met Signhild eten. Manzini heeft een tweetal restaurants. We kiezen voor de xxx: bijna echt. Vegetarische Signhild neemt iets groenteachtigs, ik ga voor de steak. De kip komt me stilaan de oren uit. We bespreken de aanpak van de entrepreneurs, en besluiten dat twee halve dagen workshop voldoende zullen zijn. We mogen de mensen niet te zeer op de proef stellen, en ze moeten natuurlijk ook wérken. Een onderhoudend avondje. Pa trakteert. Manzini bij avond is een spookstad. Waar zijn de mensen? In een pick-up ruck scheur je ongemoeid door de verlaten straten.
De Swazi entrepreneurs komen  nog aarzelender en angstvalliger het lokaal binnen geschuifeld. Magere, pezige jongens en volle ronde dames, met namen die onmogelijk te onthouden zijn. Ik probeer mij in te beelden wat zij nu denken. Dat is een onmogelijke opgave. Signhild breekt het ijs. Aandoenlijk hoe zij met een bekommerde moederlijkheid met deze mensen omgaat. Geen abstracte concepten, geen hoogdravende theorieën, had ze me voorgehouden. Meteen met de deur is huis vallen. Ik doe alsof ik een klant ben, en vraag dat ze zich voorstellen. Wat ze te bieden hebben. Wat ze voor hun klanten kunnen doen. De eerste rollenspelen gaan heel moeizaam , maar de schwung komt erin. Na een paar uur heeft iedereen zijn sales pitch klaar en kunnen ze die zonder blozen debiteren. Daar begint het allemaal mee, Joosje, jezelf aan de man brengen met woorden die de klant interesseren. Het loopt gesmeerd en de deelnemers gaan op in hun oefeningen. Na de pauze doen we aan marketingcommunicatie. De opdracht is: maak een affiche waarmee je je bedrijf aanprijst. Voor je het weet liggen ze allemaal op de grond, met de tong tussen de tanden, te schrijven en te tekenen op grote flip-oversheets. Ze glimmen van trots waneer ze hun affiche aan de anderen voorstellen.
Signhild knikt goedkeurend.

Claudy is de lichtste van de bende. Het lichtst van kleur. Koffie met heel veel melk. Zij doet de restaurantbusiness en na de middag gaan we op bezoek in haar optrekje. Door haar mouwloos topje kan ik zien dat haar linkerschouder tot aan haar borst zwaar verbrand is geweest. Haar armen vertonen diverse andere verwondingen. Een moedeloos meisje met zichtbare en niet zichtbare littekens. Ze gaat haar restaurant sluiten en enkel cateringdiensten aanbieden. Ze weet niet of het gaat lukken, het maakt ook niet zoveel uit. We praten over haar toekomstige klanten en hoe ze die gaat benaderen. Belleketrek, of via de telefoon, of met strooibiljetten die ze in alle brievenbussen van Manzini gaat steken. Ze klaart op wanneer ik haar vraag of ze tevreden klanten heeft die ze als referentie kan gebruiken. Ze noemt er een vijftal en we besluiten dat ze die morgen gaat bellen met de vraag of ze haar elk vijf nieuwe klanten willen bezorgen. Bij familieleden, vrienden, zakenrelaties. Kerstdiners, verjaardagsfeestjes, eindejaarsrecepties. Ze ziet het potentieel van dit eenvoudige mechaniekje, en belooft morgen verslag uit te brengen. De doffe oogopslag heeft plaats gemaakt voor een klein brandend vuurtje.

Manguzi is een man van de wereld. IT-specalist. Computerwizzard die  elke PC kan  repareren. Op zijn laptop staat een Lamborghini te draaien. Dat is zijn droom. Maar eerst moet hij geld verdienen om zijn lening terug te betalen, om een winkel in de stad te openen, en personeel aan te werven. Ondernemer met ambities. Ik vraag hem hoeveel PC-winkels er zijn in Manzini, en hoeveel omzet hij dit jaar al gedaan heeft. Zijn antwoorden klinken veelbelovend. Of hij ook kan programmeren. Sure! Misschien kan hij websites bouwen voor andere ondernemers in Manzini, of in Mbana, de hoofdstad. Met software is meer geld te verdienen dan met hardware. We spreken af dat hij al zijn bestaande klanten gaat contacteren om hem websitekansen aan de hand te doen.
Signhild doet wat laatdunkend over de uitvoering van zijn voornemens. Manguzi gelooft in gebraden kippen die in zijn bord belanden. Het is niet altijd even opwekkend, Joosje, om de toer van de entrepreneursschuren te doen. Ik denk dat een derde kans op slagen heeft. Grote succesverhalen zie ik er niet in. Maar wie ben ik om te oordelen en wat is een succesverhaal?  Elke dag brood op de plank is al een kolossale verdienste.

Om de muizenissen te verjagen neemt Signhild me in haar pick-up naar een wildpark, ergens tussen Manzini en Mbana. De bekendste attractie is een berg. Een paar zebra’s, wat gazellen, een gnoe of twee authentieke namaakhutten voor de toeristen, en vooral desolate mensen die langs de weg lopen, schjnbaar doelloos, kilometers lang. Gure poëzie. Dieren bekijken en poverty sightseeing. Wat een bezigheid. Signhild vertelt een straf verhaal over de eerste minister. Die kreeg vorig jaar een Award voor Human Rights, hij moest die met veel plichtplegingen op de Bahamas gaan ophalen. De trotse dagbladen stonden vol heldhaftige verhalen over de premier en zijn Award. Bleek dat een schimmige organisatie achter die Award zat, die zich goed door de staatskas had laten betalen.
We gaan naar het tweede restaurant, maar ik kan alleen wat rijst door mijn strot duwen.

Discipline, Joosje, daar gaat het in de verkoop om. Iedere dag weer voor de klanten op de bres staan. Je bestaande klanten prima service bieden en permanent vislijnen uitgooien naar nieuwe klanten. Op onze laatste workshop werken we aan klantenbestanden en bezoekplanning. We komen overeen dat iedereen minstens twee klantenbezoeken per week zal doen. Nu ligt de frequentie op minder dan één per maand. Prosper en Signhild beloven het op te volgen, ze gaan morgen een databestand voor klanteninformatie aanleggen.
In de namiddag een spetterende sessie met de verantwoordelijke verkopers van de honing, jam, chutney en sierraden  die op de YES-terreinen gemaakt worden. Zware aanvaring met Gosia die zegt naar New York te willen gaan om daar de Eswati Kitchen producten te promoten. Probeer eerst de supermarkten in Zuid-Africa, raad ik haar aan. Die zien wel brood in locale producten met een sustainable verhaal. Hoe ga je die potten trouwens in New York krijgen? In je Guccci handtas? Dat laatste heb ik net niet gezegd. De sieradenhandel word ook op amateuristische wijze draaiende gehouden, maar Beckie – een prompte Engelse met lang prerafaelitisch haar dat ze zowat  tien keer per minuut opschikt  en ik ben niet onverschillig voor haar etaleerkunst – weet wel waar ze mee bezig is. Zij heeft het meest ‘poshe’ Engels dat ik in lange tijd gehoord heb. Zij krijgt iedere aankoper rond haar vinger gedraaid.
Vrijdag morgen doen we een debriefing. Die kan niet anders dan positief en erkentelijk zijn. Swazi’s zijn erg beleefde en dankbare mensen Maar daar hebben we eigenlijk niet veel aan. Hoe gaan we dit proces van verkoopsopleiding en klantenwerving verderzetten? Dure eden worden gezworen, en Signhild staat garant voor een voortreffelijke implementatie. En dat is ook nodig, maar de EU-steun loopt binnenkort af en dan moet de hele handel zelfbedruipend zijn. Er is nogal wat onzekerheid onder de staf. Een Amerikaanse salesiaan, Father John, een lawaaierige cowboy met een Harley Davidson die straffe verhalen roept over zijn  tijd in Nigeria, komt orde op zaken zetten.  Er wordt veel angstvallig geroddel. Idealisten zijn ook maar mensen.
In mijn borst vechten verschillende gevoelens om de voorrang, Joosje. Ben ik hier wat in de weg komen lopen, of heb ik iets kunnen bijdragen? Een week in een cel bij de paters logeren, het is niet echt vakantie. Het kost mij toch wat geld om de wilde weldoener te komen uithangen. Ik weet het niet, een soort westers onbehagen? Schuldgevoel? Idealisme van het derde knoopsgat? Het zoeken naar waardering? Ik wilde vooral iets concreet doén. Niet eindeloos in het luchtledige lullen over wat er zou moeten gebeuren. Het was voor mij wel enorm interessant om mijn grenzen als opleider te verleggen.  Bij ons in het Westen zit je toch met prettige marktomstandigheden die het werken veel makkelijker maken.  Ik voelde mij daar ook wel goed, moet ik toegeven. Niks geen stress, geen veeleisende mensen. Thuis  loop ik vaak van de ene ergernis naar de andere, dat merk je bij terugkomst al meteen als je je mailbox opendoet.  Dan denk je: ach, daar begint het gezever weer. Ginder vonden de mensen het allemaal geweldig. Noem het een druppel in de oceaan, maar ik weet zeker dat vier, vijf mensen nu beter gewapend zijn om van hun zaak een succes te maken.! En daar ben ik dan zeer blij om. In juni ga ik waarschijnlijk terug.

Met de pick-up terug naar de Dinky Toy luchthaven. De zon schijnt eindelijk en in afwachting ga ik wat in het gras liggen.Op de lange vlucht naar Frankfurt lees ik de nieuwe roman van Ronald Giphart, een snoeverige Hollandse gozer. Veel mensen hebben een hekel aan zijn branie, maar hij schrijft ongelofelijk goed. Vaak gaat het over niks, maar de zwierige, pronkerige zinnen die hij schijnbaar achteloos uit zijn mouw schudt, het is werkelijk uniek. Op elke bladzijde vind je minstens vijf knappe vondsten. Dit nieuwe boek, Ijsland, is grappig en tragisch, zonder melig of sentimenteel te zijn. Giphart de schrijver van de 21ste eeuw: flitsend proza dat in filmische tranches met veel sms-verkeer de aandacht van de lezer gaande houdt. Hij heeft heel goed begrepen dat onze attention span nog maar een paar minuten duurt. Door het helse overaanbod aan tv, gsm, videoclips, internet etc  zijn onze hersenen op een flikkerende flipperkast gaan lijken, met een kwikzilveren bal die elk ogenblik alle kanten uit kan gaan. Dat spel speelt Giphart met zijn lezer.
Met onze Swazi-vrienden zal dat waarschijnlijk niet lukken. Hun brein is nog niet voldoende ontregeld.

Pientje Appelsientje en Joosie Boosie Swazi - Brieven uit Manzini (4) geschreven door Jan Flamend in: Standaardcategorie

Hier ben ik weer, met wat vertraging. Ik had me voorgenomen om jou en Joosie elke dag een verslag vanuit Manzini te schrijven, maar het tikken gaat moeizaam. Te traag en met veel fouten, zodat ik bijna elk woord opnieuw moet tikken. Je zal je waarschijnlijk al een paar keer afgevraagd hebben wat ik hier in godsnaam kom uitspoken. Alsof er thuis niet genoeg werk en toestanden zijn om af te werken. Ik ga proberen je daar straks een antwoord op te geven. Misschien dat ik het dan zelf weet.
We zijn dus dag 3. Maandag. Het moment van de waarheid. Genoeg gelummeld. Tijd voor wat actie.
Als een frisse ochtendbries kwam ze de astmatische ontbijtruimte van de bijna postume broeders binnengedwarreld. (Weer een onhandig beeld.) Signhild uit Noorwegen. Een montere, vriendelijke blik in haar blauwe ogen, prachtige tanden die trots bloot gelachen werden en een kwieke tred. Op slippers. Aan de opgewekte redactie van de broeders kan je opmaken dat ze bekend en graag gezien is.
‘She will take care of you,’ zegt father Larry bemoedigend. Ik prop de laatste resten pap in mijn mond en begroet haar wellicht veel te gretig.
‘Let’s go’, zegt ze kordaat en hartelijke zelfverzekerd. Weinig medemensen die die combinatie gegeven is. Ze is blij dat ik blij ben haar te zien, ze  vraagt hoe het weekend verlopen is, en zegt dat iedereen met spanning op mij zit te wachten. De wandeling is maar vijf minuten ver, van de salesianenschool naar het YES-centrum. YES staat voor Youth Enterprise Services. Voor we daar aangekomen zijn, heeft ze haar hele levensverhaal verteld. Zesentwintig, Noors, opgegroeid op een boerderij buiten Bergen, de laatste twee jaar middelbare school in Swaziland gelopen – omdat ze daar zin in had. Een masters in Ontwikkelingssamenwerking aan  de Universiteit van Amsterdam behaald  met een thesis over microeconomische  begeleiding. Exact wat ze hier in Swazi in de praktijk kan brengen, en ze hoop dat ze veel van mij kan leren. Ook een jaartje in China gewoond, om Engelse les te geven. Drie volledige levens al op haar zesentwintigste geleefd, zeg ik bewonderend, wat ze quasi bescheiden wegwuift. Zij is de project officer, belast met de dagelijkse coaching van de entrepreneurs. Een opdracht van negen maanden. Tot juni volgend jaar. Met de vurige hoop dat het verlengd wordt. Flinke meid. Pap is verkocht.

Ze heeft twee dagen management opleiding voorzien, voor de staf en twee dagen opleiding voor de entrepreneurs.
Wellicht is het goed om je even de opzet van YES uit te leggen, Pientje.
Toen ik hier vorig jaar, tijdens de CFP-rondreis door Zuid-Afrika, de zaak bezocht, was ik eigenlijk vooral getroffen door de zieligheid van het gebeuren. Enthousiaste coöperanten die entrepreneurs een microfinanciering hadden gegeven en ze in aftandse garageachtige loodsen hadden ondergebracht, met de bedoeling een eigen handel in drukwerk, autoreparatie, meubelrestauratie, modieuze kledij en dergelijke op te starten en uit te bouwen. Een beschermde werkplaats zou een oneerbiedige benaming zijn, maar niet geheel onjuist. Volgens mij ontbrak er iets aan het concept. Namelijk klanten. Of liever systematische klantenwerving. Verkoop dus. En daar denk ik iets van de weten. Ik dacht toen, ik kan die mensen misschien helpen met lessen verkoopsopleiding. Wat thuis kan, moet ook hier kunnen. Als een hamer je enige gerief is, wordt elk probleem een spijker.
Na de terugkeer uit Zuid-Afrika heb me aangeboden als vrijwilliger bij DMOS, daar werd gretig op ingegaan, als ik het vliegticket zelf betaalde. Na wat heen en weer mailen spraken we een periode af, begin december en hier sta ik dan, onwennig.
Signhild heeft een lesruimte in het hoofdgebouw  voorzien. Groot genoeg voor een twintigtal mensen, met losse bankjes en plastic stoelen, en loskomend vast tapijt. Een kruisbeeld, een beamer en een flipover. En tralies voor de ramen. Ziehier de uitdaging, schat: hoe communiceren over communicatie met mensen van wie je niet weet hoe ze communiceren, en hoe je met hen kan communiceren.
Druppelsgewijs komen ze binnen, schuw-vriendelijk, ook onwennig. Een van de trucs van de trainer is elke deelnemer bij het binnenkomen een hand geven en hem/haar bedanken voor zijn komst. Dat creëert een band. Signhild stelt voor allemaal samen in een grote kring te gaan zitten. Nog een truc van de trainer: je vraagt iedereen zich voor te stellen en aan te geven wat zijn/haar verwachtingen zijn. Dat schrijf je dan op de flip. Breekt het ijs nog verder. De mensen in de zaal zijn stafmedewerkers van diverse pluimage. Prosper bijvoorbeeld is de marketing manager. Ik versta geen woord van zijn brabbelEngels. Babuza is project manager en hij lacht de hele tijd. De witte tanden van die mensen, schat. Oogverblindend. Laurence is de zwartste mens die ik ooit gezien heb. Het is trouwens dom om zwarten zwart te noemen, omdat ze helemaal niet zwart zijn. Ze hebben gradaties van bruin. Bij Laurence is de term zwart wel van toepassing, een soort blauw zwart. Hij komt van Kenia, doet sociaal begeleidingswerk en hij heeft een geweldig droog soort humor. Zo grappig dat ik het niet begrijp. Iedereen bescheurt zich van het lachen en ik sta er beteuterd naar te kijken. Communicatie dus.
Wat is hun challenge? Mensen motiveren. Hoe mensen motiveren om een business uit te bouwen in een land dat op zijn gat ligt, waar klanten de levensverwachting van een eendagsvlieg hebben, waar de overheid, ja euh, met andere dingen bezig is. Hoe breng je mensen aan hun  verstand dat ze tegen beter weten in, iedere dag weer aan de slag moeten gaan? Sisyfus op z’n Afrikaans. Moedeloosheid binnen handbereik. Neem er de natuurlijke Afrikaanse loomheid bij en je hebt een dijk van een motivatieprobleem.
Normaliter haal ik in deze context de beroemde behoeftenpiramide van Mazlov boven. Die ziet er zo uit:

Het is een prachtig model voor een westers land waar de eerste vier lagen ruimschoots vervuld zijn, en waar je volop aan je persoonlijke ontwikkeling kan werken. In Swaziland echter is zelfs aan de basislaag amper voldaan. Ga je breiwerk verkopen aan mensen met een lege maag?

Waar kan je de entrepreneurs dan wel mee motiveren? Ik gooi de vraag een beetje wanhopig in de groep. Weet je wat het eenstemmige antwoord was, Pientje? Respect. Gewoon respect, good old respect. Niet het respect van de hiphoppipo’s van een paar jaar geleden, dat een ironische kreet voor arty farty reclamejongens werd, maar waardigheid.
Dat geeft iets om mee te werken. We delen de groep op in 5 kleinere groepjes en die krijgen allemaal de opdracht om uit te werken wat respect concreet voor de entrepreneurs betekent. Ook een techniek van de trainer: leg het probleem weer bij de groep en laat de mensen erover brainstormen. Wat uit de brainstorms kwam, was verbluffend, Pientje. Heel valabele en bruikbare ideeën. Waarom ze niet in de praktijk toegepast werden? Redenen zat. Volgende brainstorm: hoe gaan we deze ideeën invoeren?
De groep krijgt zijn dynamiek, de discussie is levendig en enthousiast. Signhild glimlacht tevreden. Goed bezig. De dag vliegt voorbij, en ik weet niet meer waar we het allemaal over gehad hebben. Waarschijnlijk over het REC-model van Drucker, over marktbewerking en prospectie, over coaching en positief aansturen. Het ging als een droom. Tenminste, dat denk ik toch. Signhild noteerde plichtsgetrouw alles wat ter sprake kwam. Voor later gebruik.
Een flow, Pientje. Even naar Wikipedia: Flow refereert aan een mentale toestand waarin een persoon volledig opgaat in zijn of haar bezigheden. Flow wordt gekenmerkt door op de betreffende acties gerichte energie en activiteit, volledige betrokkenheid daarbij, alsmede het feit dat men de activiteiten succesvol uitvoert. Belangrijkste theoreticus achter dit concept is de Amerikaanse psycholoog Mihaly Csikszentmihalyi.
Rond halfvijf wordt diskreet teken gedaan dat we al een half uur over tijd zijn. Werk stopt om vier uur in Swazi. We doeken de sessie op met een rondje feedback en er zijn wel degelijk een paar dingen blijven hangen. Daar gaan we morgen verder mee aan de slag. Signhld vraagt of ik zin heb om uit eten te gaan een van de volgende dagen. We spreken af voor morgenavond.
Als ik in mijn cel terugkom, voel ik me opgelucht, gelukkig, tevreden. Een gevoel dat somberende en piekerende pap niet zo vaak overvalt, Pientje. Geen stress, geen prestatiedruk, ontvankelijke mensen. Dit gevoel is onbetaalbaar, Pientje. Dit zolang mogelijk vasthouden. Deze rustige zekerheid.
De broeders zijn dit keer vergezelf van een aantal zusters aan tafel. Indische nonnen in kraakwitte kleden en capes die zich bij de mannelijke collega’s vervoegen voor een zangstonde. Ik moet meezingen en ontdek dat Danny Boy een prachtig lied is. Swazi Father Hugh begeleidt op de klarinet.
Mag morgen niet vergeten wat wijn te gaan kopen om voor de gastvrijheid te bedanken.

 
Jooski Booski,

Klinkt dit wat beter als aanspreking. Cooler? Of nog flauwer?
De Manzini Managers. Het is een bont gezelschap. Op tijd komen? Nooit van gehoord. Manzini time, heet het verontschuldigend als ze een half uur te laat aangewaaid komen. Het klaslokaal in en uit lopen, gsm’en en sms’en alsof de draadloze frequenties oneindig zijn in een land dat zijn dokters niet kan betalen. Aanpassen….

Het duurt altijd even voor je als trainer een groep te pakken hebt, voor zij jou aanvaard hebben, en jij de juiste toon en het juiste ritme gevonden hebt. De tweede dag hebben we de knepen van het verkoopsgesprek ingeoefend. Gespreksopening, vraagstelling, argumentatie,  tegenwerpingen behandelen, afsluittechnieken. Het gaat om vaardigheden die evengoed in ene coachingsgesprek kunnen toegepast worden. We kijken samen naar de Mysellingskills video’s die ik gemaakt heb, en dat blijkt een prachtig instrument. Merkwaardig genoeg blijken de westerse communicatietrucs ook in zuidelijk Afrika te werken. Zoete koek en even voedzaam.
‘s Avonds ga ik met Inhield eten. Manzini, een stad van xxxx inwoners, heeft een tweetal restaurants. De xx en de xxx. We kiezen voor de xxx: bijna echt. Vegetarische Signhild neemt iets groente achtig, ik ga voor de steak. De kip komt me stilaan de oren uit. We bespreken de aanpak van de entrepreneurs, en besluiten dat twee halve dagen workshop  voldoende zullen zijn. We mogen de mensen niet te zeer op de proef stellen, en ze moeten natuurlijk ook wérken. Een onderhoudend avondje. Pa trakteert. Manzini bij avond is een spookstad. Waar zijn de mensen? In een pick up truck scheur je ongemoeid door de verlaten straten.

De Swazi entrepreneurs komen  nog aarzelender en angstvalliger  het lokaal binnen geschuifeld. Magere, pezige jongens en volle ronde dames, met namen die onmogelijk te onthouden zijn. Ik probeer mij in te beelden wat zij nu denken. Dat is een onmogelijke opgave. Signhild breekt het ijs. Aandoenlijk hoe zij met een bekommerde moederlijkheid met deze mensen omgaat. Geen abstracte concepten, een hoogdravende theorieën. had ze voorgehouden. Meteen met deur is huis vallen. Ik doe alsof ik een klant ben, en vraag dat ze zich voorstellen. Wat ze te bieden hebben. Wat ze voor hun klanten kunnen doen. De eerste rollenspelen gaan heel moeizaam , maar de schwung komt erin. Na een paar uur heeft iedereen zijn sales pitch klaar en kunnen ze die zonder blozen debiteren. Daar begint het allemaal mee, Joosje, jezelf aan de man brengen met woorden die de klant interesseren. Het loopt gesmeerd en de deelnemers gaan op in hun oefeningen. Na de pauze doen we aan marketing communicatie. De opdracht is : maak een affiche waarmee je je bedrijf aanprijst. Voor je het weet liggen ze allemaal op de grond, met de tong tussen de tanden , te schrijven en te tekenen op grote flip over sheets. Ze glimmen van trots waneer ze hun affiche aan de anderen voorstellen.
Signhild knikt goedkeurend.

Claudy is de lichtste van de bende. Het lichtst van kleur. Koffie met heel veel melk. Zij doet de restaurant business en na de middag gaan we op bezoek in haar optrekje. Door haar mouwloos topje kan ik zien dat haar linkerschouder tot aan haar borst zwaar verbrand is geweest. Haar armen vertonen diverse andere verwondingen. Een moedeloos meisje met zichtbare en niet zichtbare littekens. Ze gaat haar restaurant sluiten en enkel catering diensten aanbieden. Ze weet niet of het gaat lukken, het maakt ook niet zoveel uit. We praten over haar toekomstige klanten en hoe ze die gaat benaderen. Belleketrek, of via de telefoon, of met strooibiljetten die ze in alle brievenbussen van Manzini gaat steken. Ze klaart op wanneer ik haar vraag of ze tevreden klanten heeft die ze als referentie kan gebruiken. Ze noemt er een vijftal en we besluiten dat ze die morgen gaat bellen met de vraag of ze elke haar vijf nieuwe klanten willen bezorgen. Bij familieleden, vrienden, zakenrelaties. Kerstdiners, verjaardagsfeestjes, eindejaarsrecepties. Ze ziet het potentieel van dit eenvoudige mekaniekje, en belooft morgen verslag uit te brengen. De doffe oogopslag heeft plaats gemaakt voor een klein brandend vuurtje.

Manguzi is een man van de wereld. IT specalist. Computerwizzard die  elke PC kan  repareren. Op zijn laptop staat een Lamborghini te draaien. Dat is zijn droom. Maar eerst moet hij geld verdienen om zijn lening terug te betalen, om een winkel in de stad te openen, en personeel aan te werven. Ondernemer met ambities. Ik vraag hem hoeveel PC winkels  er zijn in Manzini, en hoeveel omzet hij dit jaar al gedaan heeft. Zijn antwoorden klinken veelbelovend. Of hij ook kan programmeren. Sure! Misschien kan hij websites bouwen voor andere ondernemers in Manzini, of in Mbana, de hoofdstad. Met software is meer geld te verdienen dan met hardware. We spreken af dat hij al zijn bestaande klanten gaat contacteren om hem website opportuniteiten aan de hand te doen.
Signhild is wat laatdunkend over de uitvoering van zijn voornemens. Manguzi gelooft in gebraden kippen die in zijn bord belanden.
Het is niet altijd even opwekkend, Joosje, om de toer van de entrepreneursschuren te doen. Ik denk dat een derde kans op slagen heeft. Grote succesverhalen zie ik er niet in. Maar wie ben ik om te oordelen en wat is een succesverhaal?  Elke dag brood op de plank is al een kolossale verdienste.

Om de muizenissen te verjagen neemt Signhild me in haar pick up naar een wildpark, ergens tussen Manzini en Mbana. De bekendste attractie is een berg xxxxx. Een paar zebra’s, wat gazellen, een gnoe of twee, namaak authentieke hutten voor de toeristen, en vooral desolate mensen die langs de weg lopen, schjnbaar doelloos, kilometers lang. Gure poëzie. Dieren bekijken en poverty sightseeing. Wat een bezigheid. Signhild vertelt een straf verhaal over de eerste minister. Die kreeg vorig jaar een Award voor Human Rights, hij moest die met veel plichtplegingen op de Bahamas gaan ophalen. De trotse dagbladen stonden vol heldhaftige verhalen over de premier en zijn award. Bleek dat een schimmige organisatie achter die award zat, die zich goed door de Swazi staatskas  had laten betalen.
We gaan naar het tweede restaurant, maar ik kan alleen wat rijst door mijn strot duwen.

Discipline, Joosje, daar gaat het in de verkoop om. Iedere dag weer voor de klanten op de bres staan. Je bestaande klanten prima servicen en permanent vislijnen uitgooien naar nieuwe klanten. Op onze laatste workshop werken we aan klantenbestanden en bezoekplanning. We komen overeen dat iedereen minstens twee klantenbezoeken per week zal doen. Nu ligt de frequentie op minder dan één per maand. Prosper en Signhild beloven het op te volgen, ze gaan morgen een databestand voor klanteninformatie aanleggen.
In de namiddag een spetterende sessie met de verantwoordelijke verkopers van de honing, jam, chutney en sierraden  die op de YES terreinen gemaakt worden. Zware aanvaring met Gosia die zegt naar New York te willen gaan om daar de Eswati Kitchen producten te promoten. Probeer eerst de supermarkten in Zuid-Africa, raad ik haar aan. Die zien wel brood in locale producten met een sustainable verhaal. Hoe ga je die potten trouwens in New York krijgen? In je Guccci sacoche? Dat laatste heb ik net niet gezegd. De sieradenhandel word ook op amateuristische wize draaiende gehouden, maar Beckie – een prompte Engelse met lang Prerafaelitisch haar dat ze zowat  tien keer per minuut opschikt , en ik ben niet onverschillig voor haar etaleerkunst – weet wel waar ze mee bezig is. Zij heeft het meest ‘poshe’ Engels dat ik in lange tijd gehoord heb. Zij krijgt iedere aankoper rond haar vinger gedraaid.
Vrijdag morgen doen we een debriefing. Die kan niet anders dan positief en erkentelijk zijn. Swazi’s zijn erg beleefde en dankbare mensen Maar daar hebben we eigenlijk niet veel aan. Hoe gaat we dit proces van verkoopsopleiding en klantenwerving verderzetten? Dure eden worden gezworen, en Signhild staat garant voor een voortreffelijke implementatie. En dat is ook nodig, maar de EU steun loopt binnenkort af en dan moet de hele handel zelfbedruipend zijn. Er is nogal wat onzekerheid onder de staf. Een Amerikaanse salesiaan, Father John – een lawaaierige cowboy met een Harley Davidson die straffe verhalen roept over zijn  tijd in Nigeria, komt orde op zaken zetten.  Er wordt veel angstvallig geroddel. Idealisten zijn ook maar mensen.

In mijn borst vechten verschillende gevoelens om de voorrang, Joosje. Ben ik hier wat in de weg komen lopen, of heb ik iets kunnen bijdragen? Een week in een cel bij de paters logeren, het is niet echt vakantie. Het kost mij toch wat geld om de wilde weldoener te komen uithangen. Ik weet het niet, een soort Westers onbehagen?  Schuldgevoel? Idealisme van het derde knoopsgat?  Het zoeken naar waardering?  Ik wilde vooral iets concreet doén. Niet eindeloos in het luchtledige lullen over wat er zou moeten gebeuren. Het was voor mij wel enorm interessant om mijn grenzen als opleider te verleggen.  Bij ons in het Westen zit je toch met prettige marktomstandigheden die het werken veel makkelijker maken.  Ik voelde mij daar ook wel goed moet ik toegeven.  Niks geen stress, geen veeleisende mensen.  Thuis  loop ik vaak van de ene ergernis naar de andere, dat merk je bij terugkomst al meteen als je je mailbox opendoet.  Dan denk je ach, daar begint het gezever weer.  Ginder vonden de mensen het allemaal geweldig. Noem het een druppel in de oceaan, maar ik wet zeker dat vier, vijf mensen nu beter gewapend zijn om van hun zaak een succes te maken.!” En daar ben ik dan zeer blij om. In juni ga ik waarschijnlijk terug.

Met de pick up terug naar de Dinky Toy luchthaven. De zon schijnt eindelijk en in afwachting van de vlucht ga ik wat in het gras liggen.Op de lange vlucht naar Frankfurt lees ik de nieuwe roman van Ronald Giphart, een snoeverige Hollandse gozer. Veel mensen hebben een hekel aan zijn branie, maar hij schrijft ongelofelijk goed. Vaak gaat het over niks, maar de zwierige, pronkerige zinnen die hij schijnbaar achteloos uit zijn mouw schudt, het is werkelijk uniek. Op elke bladzijde vind je minstens vijf knappe vondsten. Dit nieuwe boek, IJsland is grappig en tragisch, zonder melig of sentimenteel te zijn. Giphart de schrijver van de 21ste eeuw: flitsend proza dat in filmische tranches met veel sms-verkeer de aandacht van de lezer gaande houdt. Hij heeft heel goed begrepen dat onze attention span nog maar een paar minuten goed is. Door het helse overaanbod aan tv, gsm, videoclips, internet etc  zijn onze hersenen op een flikkerende flipperkast gaan lijken, met een kwikzilveren bal die elk ogenblik alle kanten uit kan gaan. Dat spel speelt Giphart met zijn lezer.
Met onze Swazi vrienden zal dat waarschijnlijk niet lukken. Hun brein is nog niet voldoende ontregeld.

Pientje Appelsientje en Joosie Boosie Swazi - Brieven uit Manzini (3) geschreven door Jan Flamend in: Standaardcategorie

Je zult waarschijnlijk wat grommen bij deze aanspreking. Misschien schrijf ik zo omdat ik vanmorgen naar de mis geweest ben. Om halfelf in de kathedraal van Manzini. De broeders hadden me verzekerd dat daar het mooist gezongen wordt. Dat zingen kwam ter sprake omdat Broeder Hugh, een brave Noord-Ierse geestelijke van gevorderde leeftijd, en Broeder Miqel, de hyperkinetische Bask, samen een CD gemaakt hebben. Met een verbluffende titel: The Swazi Fathers. Misschien een verwijzing naar de Everly Brothers, the Mamas and the Papas of  The Patridge Family. Father Hugh had al twee stuks verkocht en hij wilde dat Father Miqel zijn deel van de verkoop zou doen. Die weigerde pertinent, uit een rare combinatie van gêne en valse bescheidenheid. Je kan je voorstellen dat we een geanimeerde zaterdagavond  gehad hebben, hier aan de dis van het oudepastoorshuis. Father Hugh won mijn advies in en ik heb hem gezegd dat hij de prijs moet vertienvoudigen en een platenfirma moet zoeken. Hij heeft mij een CD cadeau gedaan. Ik moet hem nog beluisteren om commentaar te kunnen geven.
In de loop van het muzikale dispuut werd het onderscheid tussen werelds en geestelijk gezang ten berde gebracht, en werd mij aangeraden om naar de Swazi mis te gaan. Dus, pap naar de kathedraal. Die bevindt zich tegenover de moskee. Het is een amorf blok met een vierkante toren. Binnen is het echter een zeer lichte ruimte, met minimalistische brandglazen. Helder, bescheiden, zoals een kerk zou moeten zijn. Waarschijnlijk een opgestoken middenvinger naar Rome.
Nu, in Swaziland is maar 6 % van de bevolking katholiek. Er zijn diverse christelijke bewegingen, en er is nog veel animisme en intensieve communicatie met geesten. Gebedsgenezers zijn nog steeds heel populair. Die zijn zelfs geregistreerd en zijn BTW plechtig.
Bij het betreden van de tuin voor de kathedraal word ik getroffen door de levendigheid van de mensen die allemaal op hun zondags gekleed zijn. Ik zie baby’s op de rug van jonge moeders gebonden met sponsen badhanddoeken, kinderen, jongelui, volwassenen en oudere mensen. Volgens de statistieken zou bijna 1 op 2 hiv-drager moeten zijn. Zo’n 500 gelovigen stromen de kerk binnen. Ik ben de enige blanke, wat nog meer opvalt door de witte broek en het witte hemd die ik draag. Links vooraan, tussen een bende piëteitsvolle oude besjes, zit ook iemand met een witte huid. Het is een albinovrouw, en dat is een vreemd zicht. Een zwarte vrouw zonder pigment. Een wit-rozige huid, met eczemaplekken, toegeknepen ogen omdat ze het licht niet goed kan verdragen en licht ros kroezelhaar. Echt een buitenbeentje. Ik heb vroeger eens gelezen dat ‘zwarte’ albino’s niet lang leven, enerzijds omwille van hun zwakke gezondheid en anderzijds omdat ze vaak ritueel afgemaakt worden. Noem het een vreemde vorm van intraraciaal racisme.

Het is best makkelijk om een mis in het Swazi te volgen: de opbouw en het ritme zijn identiek aan de missen bij ons. En zo heb ik er al een paar meegemaakt. Je hebt de voorbede, de lezing uit het evangelie, de preek, het onze vader, de communie, enz. Ik kan het bijna in het Nederlands meezeggen. Maar ik ben voor het gezang gekomen. Dat is inderdaad heel intens en heel levendig. Met algemeen heupwiegen en zwaaiende handen erbij. Je ziet de mensen genieten van de samenzang. Het treft dat de pastoor jarig is, hij krijgt een taart en een luidkeelse happy birthdaylied van heel de gemeente aangeboden.
Twee uur later ben ik weer in de refter van de broeders, en die lachen wat meewarig met mijn avonturen. De zwarte broeder, Viktor, vertelt dat hij straks een toespraak moet houden over de economische en sociale toekomst voor de jongeren van de school. Hij kijkt er tegen op, want eigenlijk is er geen toekomst: de bevolking is ziek en sterft, de scholen zijn veel te duur, de politiek is corrupt, enzovoort.
Hij vraagt me hoe hij ondanks al die ellende een opwekkende en motiverende speech kan houden. Je kunt zijn uitdaging als een commercieel probleem benaderen: hij wil iets verkopen aan klanten die niet zo happig zijn.
Module Tegenwerpingen en Module Klachten behandeling. We bespreken hoe hij zijn verhaal best kan opbouwen, en hij lijkt er weer in te geloven. Ben benieuwd hoe het gaat verlopen. Eigenlijk is dat het basisgevoel van veel mensen die hier ontwikkelingswerk doen: tegen beter weten in toch doorploegen, in de hoop dat een paar jongens en meisjes gered kunnen worden, en dankzij hun opvoeding en opleiding hier later iets kunnen doen aan de toekomst van hun land. Een dijk van een bierkaai.

Het weer is zwaar, Joosie. Lage wolken, veel vochtigheid, weinig zon en een drukkende temperatuur. Veel is hier niet te zien, of te doen. Het landschap is heuvelachtig, heel groen door de regen, en alles ziet er gammel uit. Dat is nog het beste woord om de huizen en gebouwen te beschrijven. ‘Mankelik’, zou oma in het Sint-Truidens zeggen. Felle blauwe en groene kleuren, om de vliegen en de muggen af te schrikken.
Swaziland is in het Westen waarschijnlijk het meest bekend om zijn koning. Daar wordt wel eens om gelachen, maar het is helemaal niet grappig. Koning Omzwaait III is de vader van het land, hij speelt een heel belangrijke rol in de traditionele rituelen die de samenleving bijeenhouden. De man heeft een aanzienlijk eigen vermogen, dat The Times schat op 168 miljoen euro, en hij ontvangt daarnaast nog veertien miljoen euro per jaar om zijn omvangrijk koninklijk huishouden draaiende te houden. Hij heeft dertien vrouwen. Zijn extravagante levensstijl vloekt met de aperte armoede van zijn land. Swaziland is één van de armste landen van de wereld, waar een groot deel van de bevolking moet rondkomen van zestig cent per dag. Meer dan 40% van de 1,2 miljoen inwoners van het koninkrijk heeft HIV of aids. Swaziland krijgt jaarlijks een enorm bedrag buitenlandse hulp. ‘'Dat geld wordt misbruikt door de koning,’ aldus Lucky Lukhele van het Swaziland Solidariteit Network.
Omzwaait III is een absolute monarch zoals er bijna geen meer zijn. Hij heeft aan niemand verantwoording af te leggen, zijn ministers zijn marionetten die het land leegplunderen. Het is bijna de karikatuur van de bananenrepubliek zoals je die in Kiekeboe tegenkomt. Herinner je je de albums De dorpstiran van Boeloe Boeloe, en De zwarte zonnekoning met dictator Bibi Pralin Gaga?
Het bekendste  verhaal over Swazi en zijn koning is de jaarlijkse rietdans, de Umhlanga. Ik citeer het verslag van een Hollandse journalist die het ter plaatse is gaan observeren

‘We blijken precies op het goede moment in Swaziland te zijn. De met vrouwelijk schoon gevulde vrachtwagens zijn onderweg naar de koninklijke residentie, even buiten hoofdstad Mbabane, waar de voorbereidingen voor de traditionele Reed Dance in volle gang zijn. Aanstaande zondag zullen tienduizenden Swazilandse maagden met ontblote borsten dansen voor de koning, waarmee ze laten zien dat de koning elke vrouw kan krijgen die hij wil. Mooie traditie.
We gaan achter de vrachtwagens aan en zien rond de koninklijke gebouwen een immense rij meisjes, veelal met kort haar en traditionele kleren. Al zingend (‘Hallo koning, laat ons binnen koning’) lopen de jongedames – veelal tieners, soms begin twintig – naar het gebouw waar naam, leeftijd en woonplaats geregistreerd worden. Er lijkt geen einde aan te komen. Aan het eind van de dag staat de teller op iets meer dan 80.000.
De ochtend na de registratie liggen de koninklijke grasperken bezaaid met maagden. De meisjes komen uit alle uithoeken van Swaziland en hebben overnacht in nabijgelegen schoolgebouwen. De wachtrijen voor een bordje rijst zijn soms gigantisch.
Vandaag gaat er vooral gelopen worden. Twaalf kilometer, van het verblijf van de koningin-moeder naar dat van haar zoon.
De 80.000 beginnen aan het eind van de ochtend in de brandende zon aan hun tocht, de maagdelijke prinsesjes en een aantal genodigden voorop. ‘Stop met naar ons te kijken,’ zingen ze, om de jongens aan de kant van de weg duidelijk te maken dat ze deze week geen schijn van een kans maken. Alleen voor Zijne Majesteit Mswati III hebben ze zich mooi gemaakt.
Het aanbod mag er zijn. Steeds meer meisjes hebben zich tijdens de drie uur durende wandeling aangesloten bij de 80.000 uitgelaten jongedames. Zo ziet Mswati III aan het eind van de middag 100.000 maagden op zich afkomen, twee keer zoveel als vorig jaar. Een bizarre opkomst, aangezien dat aantal bijna 10 procent van de totale populatie van Swaziland is. Maar het is echt waar, 100.000 maagden. Tenminste, ze zeggen dat ze maagd zijn. En ze geven zich allemaal vrijwillig over aan de belangrijkste man van het land. Die mag ieder jaar een nieuwe vrouw kiezen, en geen enkel meisje mag hem weigeren. Zijn vader had er zeventig.’

Vriendelijke groeten
Je vader

Pientje Appelsientje en Joosie Boosie Swazi - Brieven uit Manzini (2) geschreven door Jan Flamend in: Standaardcategorie

Het is zaterdagmorgen 4 december 2010 en ik zit in mijn cel in Manzini, Swaziland. Het is best een luxueuze cel, met een kruisbeeld boven het bed, een afbeelding van Maria en Jesus met kroon, in een gloed van gouden sterren tegen een diepblauwe hemel. Tralies voor de venster, een tafeltje met internetverbinding en een douche. Mag dus niet klagen. Ik  zit in een zwarte fauteuil met goudgele patronen en ik vermoed de aanwezigheid van vlooien of ander klein ongedierte. Een vermoeden dat versterkt wordt door toenemende jeuk. Je moeder zou hier licht hysterisch worden en bomma zou haar Kärcher bovenhalen.

Het heeft wat voeten in de aarde gehad om hier te geraken. Ik heb jou, mam en Joos, en ons stijfbevroren landje verlaten donderdag om 8 uur ‘s avonds, om vrijdag rond 6 uur ’s avonds hier toe te komen, in het Manzini Youth Care Center, een grote scholengemeenschap uitgebaat door de salesianen. Het zag er gistermiddag even niet goed uit, toen bleek dat het kleine toestel dat het traject Johannesburg-Manzini verzorgt motorpech had. Net daarvoor had ik een paar stresserende uren doorgebracht op de Oliver Tambo luchthaven van Jo’burg. Een mooie, heldere luchthaven. Ik moest namelijk per mail in contact zien te komen met een paar mensen in België om een dringend boekproject verder af te werken. Overal wifi, maar geen die werkt op mijn Apple. Vijf keer geprobeerd, vijf keer met MasterCard betaald, en geen connectie. Kwam daarbij dat de batterij bijna plat was, en ik nergens stopcontacten of een aangepaste plug kon vinden. Het zweet gutste van mijn rug af. Ik besloot dan maar mensen aan te spreken, en ik werd vijf keer naar een andere plaats verwezen: van het intercafé naar het Illy-café, van het Illy-café naar een GSM-winkel,  van de GSM-winkel naar de ACSA-infobalie, en van de Acsa-infobalie weer naar het intercafé. Daar werd plichtmatig gemeld dat er geen skype is, dat je niet kan printen en dat er geen Microsoft Office geïnstalleerd staat op de batterij pc’s die opgesteld waren. Is de vergelijking van een café zonder bier van toepassing, of een lavabo zonder kraan, of een drukpers zonder inkt. Ik kon me er niet van weerhouden om een treffende vergelijking te zoeken. Dat doe ik wel meer als ik stress onder controle tracht te houden. Woorden  zijn oorden. Ondertussen was mijn broeksriem ook al zeiknat. Bon. Dan toch maar 30 minuten gekocht en ik zat al snel in de webmail en kon de nodige zaken afhandelen. Who needs Microsoft Office?

Het vliegtuig werd snel gerepareerd, en we konden de lucht in. Twee blanke dames, drie zwarte dames waarvan er eentje onophoudelijk het hoogste woord voerde. Ze droeg een grote mannenpet, zoals de jonge Robert de Niro in het derde deel van The Godfather, dwars over haar kroeshaar. Opmerkelijk hoe snel de zwarte passagiers met elkaar in gesprek raakten, met veel gelach, uitroepen en gekir. Zelf zat ik met mijn gedachten in het Engeland van de vroege jaren zeventig zoals die door Jonathan Coe schitterend beschreven worden in De Rotters Club. Een prachtige roman, Pientje. Altijd een vreemde gewaarwording, een boek in een vreemd land lezen. Nogal verwarrend eigenlijk.

Veel bewolking en door de slierten kan je een glimp opvangen van de groene heuvels, met meanderende rivieren en schaarse landbouwbeplanting. Het is zomer en blijkbaar is er veel regen gevallen die laatste weken. Van bovenuit ziet het er rustig en vredevol uit. We zijn te hoog om mensen te kunnen zien, maar weet, lieve schat, dat 41% van de Swazi’s HIV hebben, dat de levensverwachting 27 jaar is, en  dat 57 % van de zwangere vrouwen HIV hebben. Deze cijfers zijn waarschijnlijk niet correct, omdat niemand het juist weet. Feit is dat de problematiek fenomenaal en kolossaal is. Zo kom je uit op heel simpele vragen: hoe kan een land op die manier draaien? Wat voor een toekomst hebben de jonge mensen? Waarom zouden ze leren en een business uitbouwen, als ze een vogel voor de kat zijn?  Wat kom ik hier eigenlijk doen?  Ik onderdruk mijn sombere gedachten, en lach met de mollige vrouw met de pet die iedereen vrolijk maakt.

Een uur later dan voorzien landen we op de dinky toy luchthaven van Matsapha. Een infrastructuur uit een bouwdoos. Keurig en overzichtelijk. Geen rolband voor de bagage. Die wordt manueel aangebracht. Het is altijd een spannend moment. Is die knalblauwe Samsonite, die mam omwille  haar opzichtige kleur gekocht heeft, erbij? Ja, daar is ze!
De luchthaven is zo klein dat er geen aankomsthal is. Een paar stappen en ik sta op straat. Nergens iemand met een plaatje met mijn naam op. Gosia had toch beloofd dat ze mij hier zou komen ophalen. Ik besluit een tijdje te wachten alvorens in paniek te schieten.
Stel dat ik hier de nacht moet doorbrengen. Die gaat meteen als een steen uit de hemel vallen. Leeuwen en buffels en hyena’s zie ik niet meteen. Hoewel, aan een obese Belg valt zeker wat te peuzelen. Fat Belgian man eaten by runaway lions. Dat is de voorpagina van de Swazi Times van maandag, er is waarschijnlijk geen weekendeditie. Ik test mijn paniekbestendigheid nog een paar minuten langer tot mijn vingers uit eigen beweging het nummer Gosia intikken. Gosia is de contactpersoon waarmee alles voorbereid werd: de lessen die ik zou geven, het materiaal dat gaat gebruikt worden, de logistiek, het logies. Geen idee wie Gosia verder is. Titel: development manager. Ik vermoed een kwieke zwarte dame die van aanpakken weet. Ik krijg haar aan de lijn, en ze is blij te horen dat ik toegekomen ben. Ze was al eerder geweest maar door de vertraging  terug naar de school gekeerd. Ze zou er binnen 10 minuten zijn.
En inderdaad, wat later komt een witte Landcruiser het luchthaven domein opgescheurd. Aan het stuur een kleine, pittige, blanke dame met verzorgd kapsel en hagelwitte tanden. Scherp neusje. Tweede helft van de dertig. Ze spreekt snel en met een hoge stem, pakt mijn beide handen vast en zegt hoe blij ze is dat ik hier ben. Aangename kennismaking!

Ze is Poolse, heeft internationale betrekkingen in de VS gestudeerd, werd dan non – ik weet niet of ze ook bedoelde dat ze nu non af is - ging in Rome verder studeren, en sinds 6 maanden zwaait ze de plak in Manzini. Ik denk dat ze het niet gemakkelijk heeft. De Swazi’s noemt ze ‘heavy’, moeilijk om mee te werken. Moeilijk om mee te communiceren. Veel trekken en duwen om resultaat van haar werk te zien. Maar ze blijft enthousiast! Ook al is er een zekere onderhuidse vijandigheid tussen de Swazi’s en de blanken. Ze doet net iets te veel moeite om haar moedeloosheid te verbergen en ik voel met haar mee. Het zal inderdaad niet eenvoudig zijn. Ze blijft op een prettige manier doorratelen als we het schooldomein van de salesianen oprijden.

Denk aan Don Bosco in Hechtel, waar bompa les gegeven heeft, verf alles blauw en beige, en dan heb je een  idee van de infrastructuur. Gosia dumpt mij in de refter van de broeders, die daar net aan het eten zijn. Drie bejaarde mannen, waarvan de ene er nog ongezonder uit ziet dan de andere. Een dermatoloog zou hier een feestje kunnen bouwen. Verder een nerveuze Spanjaard die jonger maar ook broeder is, en een redelijk zware zwarte. Een afbeelding van Don Bosco, de stichter van de salesianen, en een bleke foto van de huidige paus hangen aan de muur. Pap mag meteen mee-eten: tomatensoep, kip op drie wijzen klaargemaakt en warme rijstpudding. Wat een vriendelijke mensen, ik ben al beschaamd over die eerste indruk. Ze vragen of België al ontploft is, ik zeg dat we er alles aan doen om een perfect welvarend land naar de vaantjes te helpen, helemaal en uitsluitend om lucht te kunnen geven aan de rancune van een paar collaborateurs. Toegegeven, kort door de bocht. We wisselen grapjes uit. Pastoorsgrapjes zijn echt heel flauw, Paulientje. Denk aan de grapjes van bompa, maar nog zoutlozer. Ik vraag hen alles over Swazi en over hun manier van werken hier. Father Larry is de grote pief. Hij is een vijfenzeventigjarige Ierse broeder die het hele Manzini Youth Center uit de grond gestampt heeft. Een missionaris van de goede soort. Hij praat rustig, met veel ironie en zelfrelativering. Ik vertel je later meer over de activiteiten alhier, schat.
We nemen biddend afscheid van de eettafel en broeder Miquel, de hyperkinetische Bask, brengt me naar de gastenvertrekken, de cellen dus, die op een groene binnenplaats uitgeven. Hier gaat pap de volgende week logeren. Ondanks het lawaai van de regen op de ijzeren dakbescherming, val ik vrij snel in slaap. Benieuwd naar de volgende dag.

Ongeveer halverwege bij het uitschrijven  van bovenstaand relaas, Pientje, werd ik door mijn buurvrouw uit cel 6 aangesproken. Betty, een wat oudere Ierse dame die hier zes maanden per jaar als vrijwilliger voor een aantal weeskinderen zorgt, komt kennismaken. Er zijn maar liefst 100.000 wezen in Swazi, Pientje, meestal omdat  hun ouders aan aids gestorven zijn. Betty vraagt of ik zin heb om mee naar een feestje van de Rotary te gaan, waar haar kinderen getrakteerd gaan worden. Ik kruip in haar gammele pick-up, en we rijden naar een wezenboerderij een eindje buiten de stad. Daar wonen een zestigtal jongens en meisjes die van de straat gered zijn. Van zes tot zesentwintig jaar oud zijn ze. Ze helpen mee op de boerderij, en ze gaan naar school. Een paar onder hen zitten nu al aan de universiteit. Ze stormen toe als ze Betty zien aankomen en er wordt geknuffeld bij het leven.
Het weeshuis werd uitgebaat door Amerikaanse nonnen, de kinderen niet zo best zouden behandeld hebben, dan door een Australisch koppel, en nu is het overgenomen door MYC. We laden de jongens en meisjes in om naar een door Rotary gesponsorde school te rijden waar gele rijst, kippenboutjes, paarsige bonen en oranje limonade op hen wachten. Het is het begin van de grote vakantie.
 
Mijn liefste jongen,

Je zal waarschijnlijk wat grommen bij deze aanspreking. Ik had ook gedacht aan ‘mijn beste jongen’ of ‘mijn flinke jongen’, maar dat zou nog meliger geklonken hebben, en Goede Joseph zou al helemaal fout geweest zijn.
Misschien schrijf ik zo omdat ik vanmorgen naar de mis geweest ben. Om half 11 in de katedraal van Manzini. De broeders hadden me verzeker dat daar het mooist gezongen wordt. Dat zingen, dat kwam ter sprake omdat Broeder Hugh, een brave noordierse geestelijke van gevorderde leeftijd, en Broeder Miqel, de hyperkinetische Bask, samen een CD gemaakt hebben. Met een verbluffende titel: The Swazi Fathers. Misschien een verwijzing naar de Everly Brothers, the Mamas and the Papas of  The Patridge family. Father Hugh had al twee stuks verkocht en hij wou dat Father Miqel zijn deel van de verkoop zou doen. Die weigerde pertinent,  uit een rare ombiantie van gène en valse bescheidenheid. Je kan je voorstellen dat we een geanimeerde zaterdagavond  gehad hebben, hier aan de dis van het oudepastoorkeshuis. Father Hugh heeft tenslotte mijn advies ingewonnen en ik heb hem gezegd dat hij de prijs moet vertienvoudigen en een platenfirma moet zoeken. Hij heeft er mij eentje cado gedaan, en ik moet ze nog beluisteren om hem de beloofde commentaar te geven.

In de loop van het muzikale dispuut werd het onderscheid tussen werelds en geestelijk gezang ten berde gebacht, en werd mij aangerade om naar de Swazi mis te gaan. Daar wordt prachtig gezongen, werd mij verzekerd.
Dus, pap naar de katedraal. Die katedraal bevindt zich tegenover de moskee. Het is een amorfe blok met een vierkante toren. Binnen evenwel is het een zeer lichte ruimte, met minimalistische brandglazen. Helder, bescheiden. Zoals een kerk zou moeten zijn. Waarschijnlijk een opgestoken middenvinger naar Rome.
Nu, in Swaziland is maar 6 % van de bevolking katholiek. Er zijn diverse christelijke bewegingen, en er is nog veel animisme en intensieve communicatie met geesten. Gebedsgenezers zijn nog steeds heel populair. Die zijn zelfs geregistreerd en ze zijn BTW plechtig.
Bij het betreden van de tuin voor de katedraal word ik getroffen door de levendigheid van de mensen die allemaal op hun mooiste zondags gekleed zijn. Ik zie babies op de rug van jonge moeders gebonden – met sponsen badhandoeken -, kinderen, jongelui, volwassenen en oudere mensen. Volgens de statistieken zou bijna 1 op 2 hiv drager moeten zijn. Een goeie 500 gelovigen stromen de kerk binnen. Ik ben de enige blanke, wat nog meer opvalt door de witte broek en wit hemd die ik draag. Links vooraan, tussen een bende piëteitsvolle oude beskes, zit ook iemand met een witte huid. Het is een albino vrouw, en Joosje, dat is toch wel een vreemd zicht. Een zwarte vrouw zonder pigment. Een wit–rozige huid, met ekzema plekken,  toegeknepen ogen omdat ze het licht niet goed kan verdragen en licht ros kroezelhaar. Echt een buitenbeentje. Ik heb vroeger eens gelezen dat ‘zwarte’ albino’s niet lang leven, enerzijds omwille van hun zwakke gezondheid en anderzijds omdat ze vaak ritueel afgemaakt worden. Noem het een vreemde vorm van intraraciaal racisme.

Het is eigenlijk heel gemakkelijk om een mis in het swazi te volgen: de opbouw en het ritme zijn identiek aan de missen bij ons. En zo heb ik er al een paar meegemaakt. Je hebt de voorbede, de lezing uit het evangelie, de preek, het onze vader, de communie, enz. Ik kan het bijna in het Nederlands meezeggen. Maar ik ben eigenlijk voor het gezang gekomen. Dat is inderdaad heel intens en heel levendig. Met algemeen heupwiegen en zwaaiende handen erbij. Je ziet de mensen genieten van de de samenzang. Het treft dat de pastoor jarig is, en hij krijgt een gateau en een luidkeelse happy birthday zang van heel de gemeente aangeboden.
Twee uur later ben ik weer in de refter van de broeders, en die lachen wat meewarig met mijn avonturen. De zwarte broeder, Viktor, vertelt dat hij straks een toespraak moet houden over de economische en sociale toekomst voor de jongeren van de school. Hij kijkt er tegen op, want eigenlijk is er geen toekomst: de bevolking is ziek en sterft, de scholen zijn veel te duur, de politiek is corrupt, en ga zo maar door.
Hij vraagt mij hoe hij ondanks al die ellende een opwekkende en motiverende speech kan houden. Je kan zijn uitdaging als een commercieel probleem benaderen: hij wil iets verkopen aan klanten die niet zo happig zijn.
Module Tegenwerpingen en Module Klachten behandeling. We bespreken hoe hij zijn verhaal best kan opbouwen, en hij lijkt er weer in te geloven. Ben benieuwd hoe het gaat verlopen. Eigenlijk is dat het basisgevoel van veel mensen die hier ontwikkelingswerk doen: tegen beter weten toch maar doorploegen, in de hoop dat een paar jongens en meisjes gered kunnen worden, en dankzij hun opvoeding en opleiding hier, later iets kunnen doen aan de toekomst van hun land. Een dijk van een bierkaai.

Het weer is zwaar, Joosie. Lage wolken, veel vochtigheid, weinig zon en een drukkende temperatuur. Veel is hier niet te zien, of te doen. Het landschap is heuvelachtig, heel groen omwille van de regen, en alles ziet er gammel uit. Gammel is waarschijnlijk het beste woord om de huizen en gebouwen te beschrijven. Mankelik, zou oma in het Sint-Truidens zeggen. Felle blauwe en groene kleuren, om de vliegen en de muggen af te schrikken.

Swaziland is in het Westen waarschijnlijk het meest bekend omwille van zijn koning. Daar wordt wel eens mee gelachen, maar het is eigenlijk helemaal niet grappig.
Koning Omzwaait III is de vader van het land, hij speelt een heel belangrijke rol in de traditionele rituelen die de samenleving bijeenhouden. De man heeft aanzienlijk eigen vermogen, dat The Timers schat op 168 miljoen euro, en hij ontvangt daarnaast nog veertien miljoen euro per jaar om zijn omvangrijke Koninklijke huishouden draaiende te houden. Hij heeft dertien vrouwen. Zijn extravagante levensstijl vloekt met de aperte armoede van zijn land. Swaziland is één van de armste landen van de wereld, waar een groot deel van de bevolking moet rondkomen van zestig cent per dag. Meer dan veertig procent van de 1,2 miljoen inwoners van het koninkrijk heeft hij of aids. Swaziland krijgt jaarlijks een aanzienlijk bedrag aan buitenlandse hulp. ''Dat geld wordt misbruikt door de koning", aldus Lucky Lukhele van het Swaziland Solidariteit Network.
Omzwaait III is een absolute monarch zoals er bijna geen meer zijn. Hij heeft aan niemand verantwoording af te leggen, zijn ministers zijn marionetten die het land leegplunderen. Het is bijna de karikatuur van de bananenrepubliek zoals je die in Kiekeboe tegenkomt. Herinner je je het albums De dorpstiran van Boeloe Boeloe, en De zwarte zonnekoning, met de dictator Bibi Pralin Gaga.
Het bekendste  verhaal over Swazi en zijn koning, dat altijd onze pers haalt, is dat van de jaarlijkse rietdans, de Umhlanga. Ik citeer hier het verslag van een Hollandse journalist die het ter plaatse is gaan observeren

‘We blijken precies op het goede moment in Swaziland te zijn aangekomen. De met vrouwelijk schoon gevulde vrachtwagens zijn onderweg naar de koninklijke residentie, even buiten hoofdstad Mbabane, waar de voorbereiding voor de traditionele Reed Dance in volle gang zijn. Aanstaande zondag zullen tienduizenden Swazilandse maagden met ontblote borsten dansen voor de koning, waarmee ze laten zien dat de koning elke vrouw kan krijgen die hij wil. Mooie traditie.
We gaan achter de vrachtwagens aan en zien rond de koninklijke gebouwen een immense rij meisjes, veelal met kort haar en traditionele kleren. Al zingend (‘Hallo koning, laat ons binnen koning’) lopen de jongedames – veelal tieners, soms begin twintig – naar het gebouw waar naam, leeftijd en woonplaats geregistreerd worden. Er lijkt geen einde aan te komen. Aan het eind van de dag staat de teller op iets meer dan 80.000.
De ochtend na de registratie liggen de koninklijke grasperken bezaaid met maagden. De meisjes komen uit alle uithoeken van Swaziland en hebben overnacht in nabijgelegen schoolgebouwen. De wachtrijen voor een bordje rijst zijn soms gigantisch.
Vandaag gaat er vooral gelopen worden. Twaalf kilometer, van het verblijf van de koningin-moeder naar dat van haar zoon.
De 80.000 beginnen aan het eind van de ochtend in de brandende zon aan hun tocht, de maagdelijke prinsesjes en een aantal genodigden voorop. ‘Stop met naar ons kijken’, zingen ze, om de jongens aan de kant van de weg duidelijk te maken dat ze deze week geen schijn van kans maken. Alleen voor Zijne Majesteit Mswati III hebben ze zich mooi gemaakt.
Het aanbod mag er zijn. Steeds meer meisjes hebben zich tijdens de drie uur durende wandeling aangesloten bij de 80.000 uitgelaten jongedames. Zo ziet Mswati III aan het eind van de middag 100.000 maagden op zich afkomen, twee keer zoveel als vorig jaar. Een bizarre opkomst, aangezien dat aantal bijna 10 procent van de totale populatie van Swaziland is. Maar het is echt waar, 100.000 maagden. Tenminste, ze zeggen dat ze maagd zijn. En ze geven zich allemaal vrijwillig over aan de belangrijkste man van het land. Die mag ieder jaar een nieuwe vrouw kiezen, en geen enkel meisje mag hem weigeren. Zijn vader had er zeventig.’
 

Mijn liefste Pientje,

Hier ben ik weer, met wat vertraging. Ik had me voorgenomen om jou en Joosie elke dag een verslag vanuit Manzini te schrijven, maar het tikken gaat zo moeizaam. Te traag en met teveel fouten, zodat bijna elk woord opnieuw moet getikt worden.
Je zal je waarschijnlijk al een paar keer afgevraagd hebben wat ik hier in godsnaam kom uitspoken. Alsof er thuis niet genoeg werk en toestanden zijn om af te werken. Ik ga proberen je daar straks een antwoord op te geven. Misschien dat ik het dan zelf weet.

We zijn dus dag 3. Maandag. Het moment van de waarheid. Genoeg gelummeld. Tijd voor wat actie.
Als een frisse ochtendbries kwam ze de astmatische ontbijtruimte van de bijna postume broeders binnengedwarreld. (Weer een onhandig beeld.) Signhild uit Noorwegen. Een montere, vriendelijke blik in haar blauwe ogen, prachtige tanden die trots blootgelachen werden en een kwieke tred. Op slippers. Aan de opgewekte redactie van de broeders kan je opmaken dat ze bekend en graag gezien is.
‘She will take care of you,’ zegt father Larry bemoedigend. Ik prop de laatste resten pap in mijn mond en begroet haar wellicht veel te gretig.
‘Let’s go’, zegt ze kordaat . Kordaatheid en hartelijke zelfverzekerdheid. Weinig medemensen die die combinatie gegeven is. Ze is blij dat ik blij ben haar te zien, ze  vraagt hoe het weekend verlopen is , en zegt dat iedereen met spanning op mij zit te wachten. De wandeling is maar vijf minuten., van de Salesianen school naar het YES centrum. YES staat voor Youth Enterprise Services. Voor we daar aangekomen zijn , heeft ze haar hele levensverhaal verteld. Zesentwintig, Noors, opgegroeid op een boerderij buiten Bergen, de laatste twee jaar middelbare school in Swaziland gelopen – omdat ze daar zin in had-. Een masters in Ontwikkelingssamenwerking aan  de Universiteit van Amsterdam behaald  met een thesis over micro-economische  begeleiding. Exact wat ze hier in Swazi in de praktijk kan brengen, en ze hoop dat ze veel van mij kan leren. Ook een jaartje in China gewoond, om Engelse les te geven. Drie volledige levens al op haar zesentwintigste geleefd, zeg ik bewonderend, wat ze quasi bescheiden wegwuift. Zij is de project officer, belast met de dagdagelijkse coaching van de entrepreneurs. Een opdracht van negen maanden. Tot juni volgend jaar. Met de vurige hoop dat het verlengd wordt. Flinke meid. Pap is verkocht.

Ze heeft twee dagen management opleiding voorzien, voor de staf en twee dagen opleiding voor de entrepreneurs.
Wellicht is het goed om je even de opzet van YES uit te leggen, Pientje.
Toen ik hier vorig jaar, tijdens de CFP rondreis door Zuid-Afrika, de zaak bezocht, was ik eigenlijk vooral getroffen door de zieligheid van het gebeuren. Enthousiaste cooperanten die entrepreneurs een microfinanciering hadden gegeven en ze in aftandse garageachtige loodsen hadden ondergebracht, met de bedoeling een eigen handel in drukwerk, autoreparatie, meubelherstellerij, modieuze kledij en dergelijke op te starten en uit te bouwen. Een beschermde werkplaats zou een oneerbiedige benaming zijn, maar niet geheel onjuist. Volgens mij ontbrak er iets aan het concept. Namelijk klanten. Of liever systematische klantenwerving. Verkoop dus. En daar denk ik iets van de weten. Ik dacht toen, daar kan ik die mensen misschien mee helpen. Verkoopsopleiding geven. Wat thuis kan, moet ook hier kunnen. Als een hamer je enige gerief is, wordt elk probleem een spijker.

Na de terugkeer uit ZA heb me aangeboden als vrijwilliger bij DMOS, daar werd gretig op ingegaan, als ik het vliegticket zelf betaalde. Na wat heen en weer mailen spraken we een periode af, begin december en hier sta ik dan, onwennig.
Signhild heeft een lesruimte in het hoofdgebouw  voorzien. Groot genoeg voor een twintigtal mensen, met losse bankjes en plastic stoelen, en loskomend vast tapijt. Een kruisbeeld, een beamer en een flip over. En tralies voor de ramen. Ziehier de uitdaging, schat: hoe communiceren over communicatie met mensen met je van wie je niet weet hoe ze communiceren, en hoe je met hun kan communiceren.
Druppelsgewijs komen ze binnen, schuw-vriendelijk, ook onwennig. Een van de trucs van de trainer is elke deelnemer bij het binnenkomen een hand geven en hem/haar bedanken voor zijn komst. Dat creëert een band. Signhild stelt voor allemaal samen in een grote kring te gaan zitten. Nog een truc van de trainer: je vraagt iedereen zich voor te stellen en aan te geven wat zijn/haar verwachtingen zijn. Dat schrijf je dan op de flip. Breekt het ijs nog verder. De mensen in de zaal zijn stafmedewerkers van diverse pluimage. Prosper bijvoorbeeld is de marketing manager. Ik versta geen woord van zijn brabbelengels. Babuza is project manager en hij lacht de hele tijd. De witte tanden van die mensen, schat. Oogverblindend. Laurence is de zwartste mens die ik ooit gezien heb. Het is trouwens dom om zwarten zwart te noemen, omdat ze helemaal niet zwart zijn. Ze hebben gradaties van bruin. Bij Laurence is de term zwart wel van toepassing, een soort blauw zwart. Hij komt van Kenia, doet sociaal begeleidingswerk en hij heeft een geweldig droog soort van humor. Zo grappig dat ik het niet begrijp. Iedereen bescheurt zich van het lachen en ik sta er beteuterd naar te kijken. Communicatie dus.

Wat is hun  challenge? Mensen motiveren. Hoe mensen motiveren om een business uit te bouwen in een land dat op zijn gat ligt, waar klanten de levensverwachting van een eendagsvlieg hebben, waar de overheid, ja euh, met andere dingen bezig is. Hoe breng je mensen aan hun  verstand dat ze tegen beter weten in, iedere dag weer aan de slag moeten gaan. Sisyfus op z’n Afrikaans. Moedeloosheid binnen handbereik. Neem er de natuurlijke Afrikaanse loomheid bij en je hebt een dijk van een motivatieprobleem.
Normaliter haal ik in deze context de beroemde behoeftenpiramide van Mazlov boven. Die ziet er zo uit:

Het is een prachtig model voor een westers land waar de eerste vier lagen ruimschoots vervuld zijn, en waar je volop aan je persoonlijke ontwikkeling kan werken. In Swaziland echter is zelfs aan de basislaag amper voldaan. Ga je breiwerk verkopen aan mensen met een lege maag?

Waar kan je de entrepreneurs dan wel mee motiveren, ik gooi de vraag een beetje wanhopig in de groep. Weet je wat het eenstemmige antwoord was, Pientje? Respect. Gewoon respect, good old respect. Niet het respect van de hiphoppipo’s van een paar jaar geleden, dat een ironische kreet voor artifarti reclamejongens werd, maar waardigheid.
Dat geeft iets om mee te werken. We delen de groep op in 5 kleinere groepjes en die krijgen allemaal de opdracht om uit te werken wat respect concreet voor de entrepreneurs betekent. Ook een techniek van de trainer: leg het probleem terug bij de groep en laat de mensen erover brainstormen. Wat uit de brainstorms kwam, was verbluffend, Pientje. Heel valabele en bruikbare ideeën. Waarom ze niet in de praktijk toegepast werden? Redenen genoeg. Volgende brainstorm: hoe gaan we deze ideeën invoeren?
De groep krijgt zijn dynamiek, de discussie is levendig en enthousiast. Signhild glimlacht tevreden. Goed bezig. De dag vliegt voorbij, en ik weet niet meer waar we het allemaal over gehad hebben. Waarschijnlijk over het REC model van Drucker, over marktbewerking en prospectie, over coaching en positief aansturen. Het ging als een droom. Tenminste, dat denk ik toch. Signhild noteerde plichtsgetrouw alles dat ter sprake kwam. Voor later gebruik.
Een flow, Pientje. Even naar Wikipedia: Flow refereert aan een mentale toestand waarin een persoon volledig opgaat in zijn of haar bezigheden. Flow wordt gekenmerkt door op de betreffende acties gerichte energie en activiteit, volledige betrokkenheid daarbij, alsmede het feit dat men de activiteiten succesvol uitvoert. Belangrijkste theoreticus achter dit concept is de Amerikaanse psycholoog Mihaly Csikszentmihalyi.

Rond half vijf wordt diskreet teken gedaan dat we al een half uur over tijd zijn. Werk stopt om vier uur in Swazi. We doeken de sessie om met een rondje feedback en er zijn wel degelijk een paar dingen blijven hangen. Daar gaan we morgen verder mee aan de slag. Signhld vraagt of ik zin heb om uit eten te gaan een van de volgende dagen. We spreken af voor morgenavond.

Als ik in mijn cel terugkom, voel ik me opgelucht, gelukkig, tevreden. Een gevoel dat somberende en piekerende pap niet zo vaak overvalt, Pientje. Geen stress, geen prestatiedruk, ontvankelijke mensen . Dit gevoel is onbetaalbaar, Pientje. Dit zolang mogelijk vasthouden. Deze rustige zekerheid.

De broeders zijn dit keer van een aantal zusters voorzien aan tafel. Indische nonnen in kraakwitte kleden en capes die de mannelijke collega’s komen vervoegen voor een zangstonde. Ik moet meezingen en ontdek dat Danny Boy een prachtig lied is. Swazi Father Hugh begeleidt op de clarinet.
Mag morgen niet vergeten wat wijn te gaan kopen om de gastvrijheid te bedanken.

 
Jooski Booski,

Klinkt dit wat beter als aanspreking. Cooler? Of nog flauwer?
De Manzini Managers. Het is een bont gezelschap. Op tijd komen? Nooit van gehoord. Manzini time, heet het verontschuldigend als ze een half uur te laat aangewaaid komen. Het klaslokaal in en uit lopen, gsm’en en sms’en alsof de draadloze frequenties oneindig zijn in een land dat zijn dokters niet kan betalen. Aanpassen….

Het duurt altijd even voor je als trainer een groep te pakken hebt, voor zij jou aanvaard hebben, en jij de juiste toon en het juiste ritme gevonden hebt. De tweede dag hebben we de knepen van het verkoopsgesprek ingeoefend. Gespreksopening, vraagstelling, argumentatie,  tegenwerpingen behandelen, afsluittechnieken. Het gaat om vaardigheden die evengoed in ene coachingsgesprek kunnen toegepast worden. We kijken samen naar de Mysellingskills video’s die ik gemaakt heb, en dat blijkt een prachtig instrument. Merkwaardig genoeg blijken de westerse communicatietrucs ook in zuidelijk Afrika te werken. Zoete koek en even voedzaam.
‘s Avonds ga ik met Inhield eten. Manzini, een stad van xxxx inwoners, heeft een tweetal restaurants. De xx en de xxx. We kiezen voor de xxx: bijna echt. Vegetarische Signhild neemt iets groente achtig, ik ga voor de steak. De kip komt me stilaan de oren uit. We bespreken de aanpak van de entrepreneurs, en besluiten dat twee halve dagen workshop  voldoende zullen zijn. We mogen de mensen niet te zeer op de proef stellen, en ze moeten natuurlijk ook wérken. Een onderhoudend avondje. Pa trakteert. Manzini bij avond is een spookstad. Waar zijn de mensen? In een pick up truck scheur je ongemoeid door de verlaten straten.

De Swazi entrepreneurs komen  nog aarzelender en angstvalliger  het lokaal binnen geschuifeld. Magere, pezige jongens en volle ronde dames, met namen die onmogelijk te onthouden zijn. Ik probeer mij in te beelden wat zij nu denken. Dat is een onmogelijke opgave. Signhild breekt het ijs. Aandoenlijk hoe zij met een bekommerde moederlijkheid met deze mensen omgaat. Geen abstracte concepten, een hoogdravende theorieën. had ze voorgehouden. Meteen met deur is huis vallen. Ik doe alsof ik een klant ben, en vraag dat ze zich voorstellen. Wat ze te bieden hebben. Wat ze voor hun klanten kunnen doen. De eerste rollenspelen gaan heel moeizaam , maar de schwung komt erin. Na een paar uur heeft iedereen zijn sales pitch klaar en kunnen ze die zonder blozen debiteren. Daar begint het allemaal mee, Joosje, jezelf aan de man brengen met woorden die de klant interesseren. Het loopt gesmeerd en de deelnemers gaan op in hun oefeningen. Na de pauze doen we aan marketing communicatie. De opdracht is : maak een affiche waarmee je je bedrijf aanprijst. Voor je het weet liggen ze allemaal op de grond, met de tong tussen de tanden , te schrijven en te tekenen op grote flip over sheets. Ze glimmen van trots waneer ze hun affiche aan de anderen voorstellen.
Signhild knikt goedkeurend.

Claudy is de lichtste van de bende. Het lichtst van kleur. Koffie met heel veel melk. Zij doet de restaurant business en na de middag gaan we op bezoek in haar optrekje. Door haar mouwloos topje kan ik zien dat haar linkerschouder tot aan haar borst zwaar verbrand is geweest. Haar armen vertonen diverse andere verwondingen. Een moedeloos meisje met zichtbare en niet zichtbare littekens. Ze gaat haar restaurant sluiten en enkel catering diensten aanbieden. Ze weet niet of het gaat lukken, het maakt ook niet zoveel uit. We praten over haar toekomstige klanten en hoe ze die gaat benaderen. Belleketrek, of via de telefoon, of met strooibiljetten die ze in alle brievenbussen van Manzini gaat steken. Ze klaart op wanneer ik haar vraag of ze tevreden klanten heeft die ze als referentie kan gebruiken. Ze noemt er een vijftal en we besluiten dat ze die morgen gaat bellen met de vraag of ze elke haar vijf nieuwe klanten willen bezorgen. Bij familieleden, vrienden, zakenrelaties. Kerstdiners, verjaardagsfeestjes, eindejaarsrecepties. Ze ziet het potentieel van dit eenvoudige mekaniekje, en belooft morgen verslag uit te brengen. De doffe oogopslag heeft plaats gemaakt voor een klein brandend vuurtje.

Manguzi is een man van de wereld. IT specalist. Computerwizzard die  elke PC kan  repareren. Op zijn laptop staat een Lamborghini te draaien. Dat is zijn droom. Maar eerst moet hij geld verdienen om zijn lening terug te betalen, om een winkel in de stad te openen, en personeel aan te werven. Ondernemer met ambities. Ik vraag hem hoeveel PC winkels  er zijn in Manzini, en hoeveel omzet hij dit jaar al gedaan heeft. Zijn antwoorden klinken veelbelovend. Of hij ook kan programmeren. Sure! Misschien kan hij websites bouwen voor andere ondernemers in Manzini, of in Mbana, de hoofdstad. Met software is meer geld te verdienen dan met hardware. We spreken af dat hij al zijn bestaande klanten gaat contacteren om hem website opportuniteiten aan de hand te doen.
Signhild is wat laatdunkend over de uitvoering van zijn voornemens. Manguzi gelooft in gebraden kippen die in zijn bord belanden.
Het is niet altijd even opwekkend, Joosje, om de toer van de entrepreneursschuren te doen. Ik denk dat een derde kans op slagen heeft. Grote succesverhalen zie ik er niet in. Maar wie ben ik om te oordelen en wat is een succesverhaal?  Elke dag brood op de plank is al een kolossale verdienste.

Om de muizenissen te verjagen neemt Signhild me in haar pick up naar een wildpark, ergens tussen Manzini en Mbana. De bekendste attractie is een berg xxxxx. Een paar zebra’s, wat gazellen, een gnoe of twee, namaak authentieke hutten voor de toeristen, en vooral desolate mensen die langs de weg lopen, schjnbaar doelloos, kilometers lang. Gure poëzie. Dieren bekijken en poverty sightseeing. Wat een bezigheid. Signhild vertelt een straf verhaal over de eerste minister. Die kreeg vorig jaar een Award voor Human Rights, hij moest die met veel plichtplegingen op de Bahamas gaan ophalen. De trotse dagbladen stonden vol heldhaftige verhalen over de premier en zijn award. Bleek dat een schimmige organisatie achter die award zat, die zich goed door de Swazi staatskas  had laten betalen.
We gaan naar het tweede restaurant, maar ik kan alleen wat rijst door mijn strot duwen.

Discipline, Joosje, daar gaat het in de verkoop om. Iedere dag weer voor de klanten op de bres staan. Je bestaande klanten prima servicen en permanent vislijnen uitgooien naar nieuwe klanten. Op onze laatste workshop werken we aan klantenbestanden en bezoekplanning. We komen overeen dat iedereen minstens twee klantenbezoeken per week zal doen. Nu ligt de frequentie op minder dan één per maand. Prosper en Signhild beloven het op te volgen, ze gaan morgen een databestand voor klanteninformatie aanleggen.
In de namiddag een spetterende sessie met de verantwoordelijke verkopers van de honing, jam, chutney en sierraden  die op de YES terreinen gemaakt worden. Zware aanvaring met Gosia die zegt naar New York te willen gaan om daar de Eswati Kitchen producten te promoten. Probeer eerst de supermarkten in Zuid-Africa, raad ik haar aan. Die zien wel brood in locale producten met een sustainable verhaal. Hoe ga je die potten trouwens in New York krijgen? In je Guccci sacoche? Dat laatste heb ik net niet gezegd. De sieradenhandel word ook op amateuristische wize draaiende gehouden, maar Beckie – een prompte Engelse met lang Prerafaelitisch haar dat ze zowat  tien keer per minuut opschikt , en ik ben niet onverschillig voor haar etaleerkunst – weet wel waar ze mee bezig is. Zij heeft het meest ‘poshe’ Engels dat ik in lange tijd gehoord heb. Zij krijgt iedere aankoper rond haar vinger gedraaid.
Vrijdag morgen doen we een debriefing. Die kan niet anders dan positief en erkentelijk zijn. Swazi’s zijn erg beleefde en dankbare mensen Maar daar hebben we eigenlijk niet veel aan. Hoe gaat we dit proces van verkoopsopleiding en klantenwerving verderzetten? Dure eden worden gezworen, en Signhild staat garant voor een voortreffelijke implementatie. En dat is ook nodig, maar de EU steun loopt binnenkort af en dan moet de hele handel zelfbedruipend zijn. Er is nogal wat onzekerheid onder de staf. Een Amerikaanse salesiaan, Father John – een lawaaierige cowboy met een Harley Davidson die straffe verhalen roept over zijn  tijd in Nigeria, komt orde op zaken zetten. Er wordt veel angstvallig geroddel. Idealisten zijn ook maar mensen.

In mijn borst vechten verschillende gevoelens om de voorrang, Joosje. Ben ik hier wat in de weg komen lopen, of heb ik iets kunnen bijdragen? Een week in een cel bij de paters logeren, het is niet echt vakantie. Het kost mij toch wat geld om de wilde weldoener te komen uithangen. Ik weet het niet, een soort Westers onbehagen?  Schuldgevoel? Idealisme van het derde knoopsgat?  Het zoeken naar waardering?  Ik wilde vooral iets concreet doén. Niet eindeloos in het luchtledige lullen over wat er zou moeten gebeuren. Het was voor mij wel enorm interessant om mijn grenzen als opleider te verleggen. Bij ons in het Westen zit je toch met prettige marktomstandigheden die het werken veel makkelijker maken. Ik voelde mij daar ook wel goed moet ik toegeven. Niks geen stress, geen veeleisende mensen. Thuis  loop ik vaak van de ene ergernis naar de andere, dat merk je bij terugkomst al meteen als je je mailbox opendoet. Dan denk je ach, daar begint het gezever weer. Ginder vonden de mensen het allemaal geweldig. Noem het een druppel in de oceaan, maar ik wet zeker dat vier, vijf mensen nu beter gewapend zijn om van hun zaak een succes te maken.!” En daar ben ik dan zeer blij om. In juni ga ik waarschijnlijk terug.

Met de pick up terug naar de Dinky Toy luchthaven. De zon schijnt eindelijk en in afwachting van de vlucht ga ik wat in het gras liggen.Op de lange vlucht naar Frankfurt lees ik de nieuwe roman van Ronald Giphart, een snoeverige Hollandse gozer. Veel mensen hebben een hekel aan zijn branie, maar hij schrijft ongelofelijk goed. Vaak gaat het over niks, maar de zwierige, pronkerige zinnen die hij schijnbaar achteloos uit zijn mouw schudt, het is werkelijk uniek. Op elke bladzijde vind je minstens vijf knappe vondsten. Dit nieuwe boek, IJsland is grappig en tragisch, zonder melig of sentimenteel te zijn. Giphart de schrijver van de 21ste eeuw: flitsend proza dat in filmische tranches met veel sms-verkeer de aandacht van de lezer gaande houdt. Hij heeft heel goed begrepen dat onze attention span nog maar een paar minuten goed is. Door het helse overaanbod aan tv, gsm, videoclips, internet etc  zijn onze hersenen op een flikkerende flipperkast gaan lijken, met een kwikzilveren bal die elk ogenblik alle kanten uit kan gaan. Dat spel speelt Giphart met zijn lezer.
Met onze Swazi vrienden zal dat waarschijnlijk niet lukken. Hun brein is nog niet voldoende ontregeld.

Pientje Appelsientje en Joosie Boosie Swazi - Brieven uit Manzini (1) geschreven door Jan Flamend in: Standaardcategorie

In Mensenvlees zijn de meeste personages ook gewone toeristen, die door het lot zijn samengebracht op een houseboat in de Okavango Delta in Botswana. En dan gaat het grondig fout, je leert de reizigers beter kennen en gaandeweg blijkt dat ze allemaal met hun eigen demonen te maken krijgen. Men vraagt ons wel eens of het niet overdreven is dat de deelnemers aan de groepsreis in ons boek bijna allemaal op zijn minst een raar trekje hebben. Wel, met de hand op het hart, dat is nu het enige aspect uit het boek dat we rechtstreeks en ongefilterd uit de realiteit hebben getrokken.

Als wij een verre reis maken, is het bijna altijd in groep, met mensen die we niet kennen. Dan nog meestal Nederlanders, want in Nederland is het aanbod verre groepsreizen veel uitgebreider. We kiezen voor deze reisformule uit praktische overweging: als het traject op voorhand is uitgestippeld en het logement al geboekt is, kan je in drie weken heel veel zien en doen zonder je met organisatorische zaken te moeten bezighouden. Welnu, geloof ons of niet, maar bij de deelnemers aan dat soort reizen zitten vaak heel bizarre figuren. We hebben nu toch al een vijftiental groepsreizen achter de rug, en altijd zitten er complete weirdo's in de groep.
Ben je aspirant-auteur? Schrijf je in voor een groepsreis en je hoeft zelf geen personages meer te bedenken. Je krijgt een rariteitenkabinet aangeleverd op een zilveren schaaltje.

Kersverse weduwnaars met een drankprobleem. Alleenstaande mannenhaatsters die tijdens de reis de theorie in de praktijk brengen. Verwende meiden van vijfentwintig die het leuk vinden om lijstjes te maken met alles waar ze niet tevreden over zijn. Aandoenlijke koppeltjes die, nu de kinderen het huis uit zijn, voor het eerst echt op vakantie gaan en totaal niet opgewassen blijken tegen de verre en lastige reis. Oud-kolonialen van ver boven de tachtig die nog een laatste keer hun vroegere streek willen terugzien. Pas gescheiden mannen die hun herwonnen vrijheid hopen te bekronen met een verre trip, maar ter plekke niet over hun ex kunnen zwijgen. Holebi's die door allerlei omstandigheden thuis niet durven uitkomen voor hun geaardheid en al vanaf de tweede dag hun hart uitstorten tegen hun medereizigers. Kortom, vaker dan je denkt ontmoet je op een groepsreis mensen die eigenlijk op de vlucht zijn voor zichzelf.

En zo slaan wij op reis twee vliegen in één klap. Niet alleen de exotische landschappen en culturen inspireren ons, maar ook het bonte allegaartje medereizigers, dat elke keer weer verschillend is, maar elke keer bevolkt blijkt door rare individuen. Wat misschien ook wel iets zegt over ons...

Reizigers op de vlucht voor zichzelf geschreven door Herbert en Els De Paepe - Depuydt in: Standaardcategorie

Maar dat wil niet zeggen dat we niet door Lost beïnvloed zijn. Of door Prison Break, of 24, of The Killing, of al die andere spannende tv-series die een hype werden terwijl we met ons boek bezig waren. Veel meer dan door andere thrillerschrijvers zijn we beïnvloed door wat we zagen in de bioscoop en wat in onze dvd-speler belandde, en we hopen dat dat het boek ten goede is gekomen. In eerste reacties hebben mensen Mensenvlees al 'heel visueel' genoemd, en dat doet ons plezier, want we zijn allebei grote filmliefhebbers.

Met alle respect voor onze collega-thrillerauteurs, maar het interesseerde ons niet om een verhaal te bedenken dat zich afspeelt in pakweg onze thuisstad Gent, waar dan een of meerdere moorden worden gepleegd, waarna een cynische flik zich in de zaak vastbijt tot ze opgelost is. Mensenvlees is óók een Vlaamse thriller, maar we hebben geprobeerd de grenzen van het genre open te breken. Letters kosten niets, dus we hebben voor zo exotisch mogelijke locaties gekozen. Wie ons boek leest, reist met ons mee naar zuidelijk Afrika, voor een gruwelijk spannende roadmovie die, als het goed is, zinderende beelden zal oproepen bij de lezer. We wilden onze locaties dan ook heel filmisch beschrijven, zodat je als lezer midden in de broeierige delta zit en de vochtige warmte op je huid kunt voelen, de dampende planten na de stortregen kunt ruiken en even de dagelijkse beslommeringen rondom je kunt vergeten.

En toch zit er ook een hoofdstuk in Mensenvlees dat zich afspeelt in Antwerpen. Daar hebben we als decor gekozen voor het Diamantkwartier, naast het Centraal Station. We kenden die buurt zelf niet goed, en toen we op een zondagmorgen op verkenning gingen in de Pelikaanstraat en omgeving, vonden we de sfeer daar zéér exotisch en inspirerend. Het leverde een pittig 'Vlaams Filmpje' op, ingepast in een thriller die een half continent als decor gebruikt.
Ook de scènes in Londen, in Zuid-Afrika en in Schotland zijn gebaseerd op landschappen die we daar gezien hebben, op indrukken die we daar hebben opgedaan. Elke stap die je als auteur in de wereld zet, elke persoon die je ontmoet, kan dienstdoen als inspiratiebron. Dichtbij of veraf.

Een roadmovie in letters geschreven door Herbert en Els De Paepe - Depuydt in: Standaardcategorie

We weten niet of andere auteurs feedback nodig hebben tijdens hun schrijfproces, maar wij vonden het geweldig om heimelijk aan ons boek te werken, zonder dat iemand ervan af wist. Geen enkele keer in die vijf jaar heeft iemand ons gevraagd hoe het ermee zat, waarover het ging, hoeveel werk we er nog aan hadden...
Perfect ongestoord schreven we verder, zonder de minste druk, zonder de minste beïnvloeding van onze directe omgeving. Eenzaam was dat niet, want we hadden natuurlijk elkaar. Alle ideeën kwamen en groeiden vanuit ons twee, en op elk geschreven woord kwam nog dezelfde week feedback van de andere.
Met twee schrijven is voor ons de perfecte formule gebleken. We begrijpen echt niet hoe iemand op z'n dooie eentje een boek kan schrijven. Al was het maar omdat een schrijversduo elkaar zo goed kan motiveren. Als de ene een dipje had, bleef de andere vastberaden; als de ene een idee had werkte de andere daarop verder en bedachten we de wildste verhaallijnen. We maakten van die inspiratiemomenten ook heerlijke avonden: samen lekker eten, een goed glas wijn drinken en er dan maar op los fantaseren...

We beseffen wel dat we nu onze maagdelijkheid kwijt zijn. Ons eerste boek is er, en meermaals per week krijgen we de vraag of we al aan een tweede roman bezig zijn. Het antwoord luidt 'ja', maar meer lossen we niet. We willen graag terug vijf jaar in onze heerlijk stille schrijverscocon kruipen, en daar is maar plaats voor twee...

Vijf jaar heerlijke stilte geschreven door Herbert en Els De Paepe - Depuydt in: Standaardcategorie

In 2005 zijn we zelf op houseboat-vakantie geweest in de Okavango Delta, in Botswana. In Mensenvlees is dat een helse plaats vol dood en verderf, maar in werkelijkheid is de Delta een Tuin van Eden. Bekijk het eens op Google Earth: een groene long in de desolate Kalahariwoestijn, een idyllisch waterparadijs vol groot wild.

Om bij onze houseboat te geraken, moesten we urenlang varen in een eenvoudig blikken motorbootje, tussen twee muren van wuivende papyrusplanten. En na de safari, met al onze spullen aan boord, ook weer terug natuurlijk. Omdat de heenreis zo lang had geduurd, waren er snellere, kleinere bootjes geregeld. Wij zaten in het achterste bootje, dat vrolijk in het kielzog van de boot voor ons stuiterde. Tot plots de boeg de lucht in ging en alle passagiers achterover rolden. De boot ging net niet over de kop en viel met een slag terug op het wateroppervlak.
Twee van de zes passagiers waren uit de boot geslingerd, de Okavango in. Onder hen Els, die met al haar kleren aan in een rivier belandde waarin het wemelt van de krokodillen: ‘Het ene moment zat ik nog in het bootje, het volgende lag ik in het water. Ik had bijtende kou verwacht, maar het water was aangenaam lauw. Zo snel mogelijk probeerde ik naar het wateroppervlak te komen en zocht ik de waterlijn af naar ons bootje. Dat was verrassend ver afgedreven, maar kwam in een rotvaart teruggevaren. Van zodra ik Herbert in het vizier kreeg, riep ik “I’m  okay!” en zwom ik naar de boot terug. Veel helpende handen hesen mij weer aan boord.’

Herbert beleefde een van de spannendste momenten in zijn leven: ‘Ik dacht dat Els onder de boot was beland, want ik zag haar nergens meer. Na een paar seconden, die een eeuwigheid leken te duren, kwam ze dan toch boven water en riep ze: "I'm okay!" Oef. Ze zwom terug naar de boot en we trokken haar snel aan boord, samen met de andere passagier die in het krokodillensop was beland.’

We waren geschrokken en nat, maar afgezien van een nat pak, een verzopen horloge en wat builen waren we inderdaad 'okay'. En we hadden meteen een locatie voor onze eerste thriller.

In alle eerlijkheid: geen een van de krokodillen in de Okavango Delta heeft zelfs maar opgekeken toen Els in hun midden belandde. Zo sympathiek zijn ze in werkelijkheid. Maar in Mensenvlees zijn ze een stuk minder vriendelijk...

De sympathieke krokodillen van de Okavango Delta geschreven door Herbert en Els De Paepe - Depuydt in: Standaardcategorie

Alle hens aan dek hier. Een twintigtal Belgen troepen samen in de hal. Ze komen zich registreren en informeren. Veel weten de mensen van de ambassade ook niet, maar ze proberen wel de meest wanhopige gestranden te helpen. Gisteren vertrok van hieruit een mailing naar Belgen die in Beijing wonen. Op zeer korte tijd liepen warme antwoorden van een twintigtal families binnen. Van "We hebben een kamer voor een koppel en een kind" via "één twijfelaar voor twee mensen" over "er kan nog een veldbed bij" tot "opblaasbaar bed voorhanden". Niet-rokers zijn duidelijk het meest welkom, iemand vroeg ook naar "bij voorkeur mensen tussen 20 en 30 jaar". Maar de solidariteit is groot. Ook zijn er landgenoten die geen plaats hebben, maar hulp aanbieden. Belgen steken hun handen uit de mouwen voor Belgen. Even Dehaene bellen. De twee studenten die al twee dagen zonder een cent op zak in de luchthaven verbleven, worden zo geholpen. Belgische solidariteit in China. Heel wat Belgen verblijven natuurlijk ook ergens in een hotel of bij vrienden. Eén ding verbindt hen allen: Iedereen wacht op nieuws.

Voor mij en mijn vriendin is dat niet anders. Hoe zit het nu juist? Aha, er zou een eerste vliegtuig in Zaventem geland zijn. Uit Turkije. KLM stelt dat een beetje as geen kwaad kan, andere maatschappijen blijven op hun hoede. Zelf hebben we een terugvlucht bij Finnair, met een tussenstop in Helsinki. We bellen regelmatig, maar het luchtruim blijft potdicht boven Finland. Twee weken hebben we Peking afgedwaald, in een lichte staat van verwondering: heerlijk eten, prachtige monumenten en vooral lachende mensen. Zelden kan je echt met hen praten (Chinezen die het Engels meester zijn, blijven zowat even zeldzaam als Vlamingen die een mondje Chinees kunnen), maar communiceren lukt altijd wel. Welwillendheid, dat is de basis voor alle contact. Toch maar Dehaene bellen?

Momenteel zijn we uitgereisd, en bovendien moet ik nu eigenlijk in België zijn om allerlei redenen: lezingen, interviews, optredens, het zijn net twee drukke weken die aanbreken. Over dat alles moet nu een streep getrokken worden. Spijtig is dat zeker want O vermiljoenen spleet! is nog nat van de inkt, en alle aandacht is meer dan welkom.

Zaniken helpt niet, het leven gaat verder. Werk moet verzet worden. Er moet niet alleen een nieuw boek af, zelf wil ik ook echt weer aan het schrijven gaan. Mijn vriend Didier Vanderhasselt, onze tweede man in China, biedt me een plekje aan op de ambassade, en zijn laptop. Dus ben ik in de weer. Zopas legde ik samen met mijn lief de laatste hand aan de Franse vertaling van het gedicht "Het huwelijk" van Willem Elsschot. Dat in Peking doen is al een avontuur op zich. Vanavond lezen we onze omzetting voor op een etentje met mensen van de Franse ambassade die Didier opgetrommeld heeft om ons wat vertier te bezorgen.

De attaché culturel van de Franse ambassade en de directeur van de Alliance Française in Peking luisteren met open mond naar onze Elsschot. Eerst draag ik het gedicht voor in het Nederlands. Ze begrijpen er geen jota van maar ik trek zodanig van wal dat er hier en daar een wenkbrauw omhoog gaat. Goed zo. "Tussen droom en daad staan wetten in den weg en praktische bezwaren" krijgt een andere kleur in deze context. "Du rêve à l'action on se heurte à des lois, des objections pratiques", en dan de verzen die iedereen altijd maar vergeet: "puis à cette langueur, que personne n'explique, et qui, au coucher, de chacun prend possession".

Bij het afscheid nemen, we hebben net onze jassen aan, valt de elektriciteit uit. Definitief. Wat we ook proberen, het licht gaat niet meer aan. Dat is de minste van onze zorgen. Ook de lift werkt niet meer, en dat is natuurlijk een ander paar mouwen. We bevinden ons op de 43ste verdieping. In Peking is dat niet heel abnormaal. Traag maar zeker dalen we naar beneden. Twee lange trappen per verdieping. 38-37-36. Stilaan voel ik enige vermoeidheid in mijn stramme benen sluipen. 26-25-23. Dankzij de Chinese bijgelovigheid slaan we een verdieping over. 19-18-17. Het zweet loopt bij beekjes van mijn kin. 12-11-10 Jawel, het was heel lekker geweest, zeggen we tegen elkaar. En dan, terwijl ik uitpuf bij het raam op de achtste verdieping, hoor ik een aanzwellend geluid in de smog. Een gedaver dat in een windvlaag aansnelt. Lichtjes in de lucht. En terwijl ik mijn haar achter mijn oren draai, zie ik een vliegtuig krachtig door de lucht klieven. "En ook weemoedigheid," zo moet ik denken, "die niemand kan verklaren, en die des avonds komt, wanneer men slapen gaat."

Willem Elsschot in Peking geschreven door Bart Van Loo in: Standaardcategorie

Jacques Jouet (1947) is romancier, essayist, dichter en toneelschrijver. Zijn bekendste roman is het bijzondere L’amour comme on l’apprend à l’école hôtelière (2006). Jouet is uitvinder van talloze nieuwe dichtvormen waaronder ook de onderstaande à supposer-vorm waarbij hij zich in een bepaalde veronderstelling ingraaft en die uitbeent in één lange zin. In onderstaande tekst stelt hij zich voor dat men hem om een reactie vraagt op het fameuze gedicht van Elsschot.

Stel je voor… huwelijk

Stel je voor dat men me hier vraagt, beste Willem Elsschot, om te reageren op uw gedicht, berucht naar verluidt, getiteld "Het huwelijk", dan zou ik niet minder kunnen dan, zo lijkt me, u te feliciteren met uw welhaast baudelairiaans exploot –  bij het lezen en herlezen kon ik niet anders dan denken aan de Galant tireur uit de Petits poëmes en prose (1) – mooi voorbeeld inderdaad van relationele wreedheid zonder grenzen noch schaamte, die, al zoek ik ze niet op in het dagelijkse en concrete leven en al zou het goed zijn om ze "maar weinig uit te laten" zoals Mallarmé zegt over "de nationale kadans" (2), je volgens mij moeilijk de toegang kan verbieden tot een gedicht, zelfs een pamflet, dus ook niet tot het betreffende gedicht waarin ik niets anders kan zien dan wat een kind (of liever diegene die zich als vrijgezel herinnert een kind te zijn geweest) denkt van het ouderlijke koppel omdat de hypothese van een mevrouw Elsschot die deze verzen leest, alleen maar al te groezelig kan zijn, en nu ik toch bezig ben, zou ik me afvragen of de gelukwensen die ik u niet spaarde bij aanvang van deze tekst niet terecht zouden bevestigd kunnen worden door een ander gebaar, misschien pervers, dat er uit zou bestaan, traditioneler kan haast niet, om u eens en voor altijd ten huwelijk te vragen, in de veronderstelling dat ik vrij ben, in de veronderstelling bovendien dat men, ook aan u, iets vragen kan.
(Jacques Jouet, augustus 2010)

1) In de negentiende eeuw schreef men poème nog vaak als poëme en Jouet respecteert die spelling.

2) De “nationale kadans” waar Mallarmé het over heeft is het alexandrijn, een versregel die bestaat uit zes jamben, ruwweg zou je kunnen zeggen een versregel die bestaat uit twaalf lettergrepen. Jean Racine en Pierre Corneille schreven hun theater in alexandrijnen en later zouden Victor Hugo en Charles Baudelaire de meeste van hun gedichten in alexandrijnen gieten. In Frankrijk is het nog altijd hét klassieke vers bij uitstek. Elsschot schurkt er in “Het huwelijk” heel dicht tegenaan.

'Het huwelijk' in Frankrijk, of hoe fictie zich opnieuw in werkelijkheid vertaalt geschreven door Bart Van Loo in: Standaardcategorie

Voor de Franse auteur Olivier Salon (schrijver van het heel mooie El Capitan) bedacht ik de volgende spreekbeurt-titel: “Frans Laarmans of bekende mensen met maar één klank in hun naam”. Ongeveer een maand later krijg ik een brief in de bus van diezelfde Olivier Salon. Hij had Kaas verslonden en was gefascineerd geraakt. Bovendien hield die denkbeeldige Willem Elsschot-conferentie hem dagenlang bezig. En toen schreef hij een tekst bij mijn uitgevonden titel. Die stuurde hij me nederig toe. Ik stond perplex. “Frans Laarmans of bekende mensen met maar een klank in hun naam”. En kijk, Olivier Salon schreef een tekst waarin alle woorden alleen maar uit een en dezelfde klinker bestaan (zoals Frans Laarmans dus), een eerbetoon bovendien aan Elsschots beroemde personage. En zo bleek de fictie plots werkelijkheid te zijn geworden.

Dat vond ik zo wonderlijk dat ik Olivier Salon opzocht in zijn Normandische vakantiehuisje. In het volgende filmpje ziet u hoe hij enkele fragmenten uit zijn wonderlijke Laarmans-tekst voordraagt. De volledige onvertaalde (trouwens onvertaalbare, dat zult u wel merken) tekst vindt u hier.

Frans Laarmans in Frankrijk from bart van loo on Vimeo.

Frans Laarmans in Frankrijk, of hoe fictie de werkelijkheid bepaalt geschreven door Bart Van Loo in: Standaardcategorie

Willem Elsschot in Frankrijk from bart van loo on Vimeo.

De vertaling van 'Het huwelijk' geschreven door Bart Van Loo in: Standaardcategorie