Eind jaren vijftig komt de loop van de geschiedenis plots in een stroomversnelling. Congo belandt op de voorgrond van de Belgische politiek. Maandenlang, van eind 1958 tot in 1961, wordt het dossier een topprioriteit voor de Belgische politici.  
Eind jaren vijftig circuleren verschillende scenario’s. Een ervan is om Leopold III opnieuw in het politieke strijdtoneel te werpen. Er wordt gedacht aan een soort koningschap van Congo. Het idee wordt snel verlaten. Begin 1959 zijn er immers hevige onlusten in Congo. De politieke beweging Abako van Kasavubu eist de onafhankelijkheid op voor Congo. Er vallen meer dan tweehonderd doden.
De ‘ongeregeldheden’ worden snel de kop in gedrukt, maar hebben volgens historicus Vanthemsche ongetwijfeld een enorme psychologische impact op zwart en blank. Volgens professor Coolsaet zijn zowel de Kerk als de koloniale ondernemingen en de koloniale administratie verrast en gedesoriënteerd door deze gebeurtenissen. 

Nauwelijks enkele dagen na de onlusten van 4 januari is de Belgische regering klaar met een nieuw beleid voor Congo. België stelt voor om van Congo een autonome staat te maken, met een democratisch regime en met respect voor de mensenrechten en de Afrikaanse waarden. Toch slaagt Boudewijn, eigengereid als hij is, erin om er tussen te fietsen. Op 13 januari 1959 neemt de koning immers onverwacht het woord. Boudewijn laat in een markante radiotoespraak voor het eerst zelf het woord ‘onafhankelijkheid’ vallen. Het is een donderslag bij heldere hemel. Politieke waarnemers verklaren de belofte van Boudewijn, door te verwijzen naar de onlusten, die op 4 januari naar aanleiding van een verboden meeting van Abako in Leopoldstad uitbraken.
Hoogstens drie ministers zijn op de hoogte van deze verklaring van Boudewijn. De anderen zijn volgens auteur Fralon ‘van de hands Gods geslagen’ bij het horen van het taboewoord ‘onafhankelijkheid’. Volgens Vanthemsche heeft enkel premier Eyskens weet van het initiatief van de koning. Hij moet dan ook de kroon dekken.
Sommigen zijn er vandaag nog van overtuigd dat het Boudewijn is, die onder invloed van (…) parochiepastoors en -onderpastoors, het einde van het Belgische bewind in Congo aangekondigd heeft en zo de weg voor bloedbaden in de kolonie geopend heeft’ schrijft biograaf Fralon. Dezelfde redenering zal drie decennia later gevolgd worden bij de diepe vriendschap van Boudewijn en president Habyarimana. Sommige wetenschappers vinden dat de Belgische vorst mee verantwoordelijk is voor de volkerenmoord van 1994 in Rwanda.

‘Heeft Boudewijn de impact van zijn lezing (van begin 1959) voorzien?’ vraagt Fralon zich af. ‘Waarschijnlijk niet. Tal van ultraconservatieve raadgevers zullen hem op de vingers tikkken en hij zal spijt krijgen van zijn woorden.’ .
Historicus Vanthemsche laat tussen de lijnen verstaan dat de vorst door zijn boude verklaring inderdaad de onrust in Congo aangewakkerd heeft. De koning heeft een eigen agenda en het eigengereide beleid van het paleis vormt volgens Vanthemsche zeker een ‘extra complicerende factor’ in het al complexe verhaal. 
Historicus Vincent Dujardin vindt dan weer dat het belang van die radiotoespraak van Boudewijn niet overschat kan worden: ‘Het gaat om een van de belangrijkste handelingen die hij gesteld heeft in 43 jaar bewind.’ Zeker is dat Boudewijn hiermee een politieke daad stelt. En dat wordt hem door sommigen niet in dank afgenomen.
Een bijkomende illustratie van dat eigengereide beleid van Boudewijn is het snode plan van de vorst om Maurice Van Hemelrijck, minister van Congo, voetje te lichten. Van Hemelrijck wil open kaart spelen over het Afrikaanse land en dat is niet naar de zin van Boudewijn. Het paleis houdt immers meer van geheime manoeuvres. Het hof desavoueert dan ook de minister. ‘Daarom werd hij ten val gebracht’ schrijft Manu Ruys in Een Levensverhaal. Van Hemelrijck was uiteraard verbitterd en had nadien ‘geen goed woord voor Boudewijn over’. Boudewijn had zeker niet alleen fans onder de politici.
Maar waren het wel ‘parochiepastoors en -onderpastoors’ die Boudewijn aanspoorden om het woord onafhankelijkheid te laten vallen in die beruchte radiotoespraak? Een politicus, die anoniem wil blijven, wijst op een andere piste: (alweer) die van Lilian. Volgens die persoon was het zijn stiefmoeder die Boudewijn overhaalde om Congo vroegtijdig op te geven. En waarom dan wel? Leopold had op dat moment belangrijke belangen in Congo. ‘Bijna een half miljard dollar’ volgens The Miami News. Het belang van de koninklijke familie is altijd openlijk ‘commercieel’ geweest. Congo was immers een ‘cash & carry’.
Volgens die politicus kon Lilian haar echtgenoot Leopold en vooral stiefzoon Boudewijn overtuigen dat het in het belang van de familie was om Congo snel los te laten. Eigenlijk had Lilian een soort ‘balkanisatie’ van Congo in gedachten. Dit betekent een opsplitsing van de staat in kleinere regio’s of provincies die niet meer met elkaar samenwerken. Op die manier kon hun economisch belang in de provincie Katanga beter gevrijwaard blijven. Het is een straffe theorie maar er zijn wel degelijk elementen die deze ondersteunen. De houding van het hof tegenover die afgescheurde provincie is er zeker een van.
Bedrijven uit de groep van de Generale Maatschappij verleenden toen wel financiële steun aan alle Congolese partijen. We mogen er niet al te veel belang aan hechten. Volgens Rik Coolsaet om ‘aldus de goodwill af te kopen van wie nadien aan de macht zou komen.’
Nauwelijks enkele maanden na de ‘onafhankelijkheidsverklaring’ van Boudewijn toont de vorst opnieuw zijn tanden. In april wil de regering de gouverneur van Congo, Cornelis, vervangen. Boudewijn stelt zijn veto. En wint. De regering haalt bakzeil. Volgens auteur Guy Vanthemsche heeft Leopold III deze strategie bij zijn zoon ingefluisterd. Of Lilian.

Thierry Debels